सन् २०२६ का नोबेल पुरस्कार चिकित्साशास्त्रतर्फ कार्ल डाइसरोथ (अमेरिका), भौतिकशास्त्रतर्फ पिटर होगेम्यान र जोज नागेल (जर्मनी)ले प्राप्त गरे । त्यस्तै, रसायनशास्त्रतर्फ फ्रान्सिस हाल्जेन र हेनरी बी. कागन (फ्रान्स), साहित्यतर्फ एन कार्सन (क्यानडा), शान्तितर्फ नाभनेथेम नाभी पिल्ले (दक्षिण अफ्रिका) तथा अर्थशास्त्रतर्फ रोवर्ट ई. हल र माइकल वुडफोर्ड (अमेरिका)ले पाए ।
मानवताको भविष्य केही पुरस्कार विजेताको उपलब्धिले मात्र निर्धारण हुँदैन । ज्ञानको खोजी गर्ने, अन्यायको विरोध गर्ने, सिर्जनशील बन्ने र अरूको जीवन सुधार्ने प्रत्येक पुस्ताको सामूहिक प्रयासले भविष्य निर्माण गर्छ । नोबेल पुरस्कारको सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा पनि यही हो– मानव प्रतिभालाई व्यक्तिगत सफलतामा मात्र सीमित नराखी समग्र मानव जातिको हितमा प्रयोग गर्नु ।
नोबेल पुरस्कारका संस्थापक अल्फ्रेड नोबेल स्विडेनी रसायनशास्त्री, इन्जिनियर, आविष्कारक तथा उद्योगपति थिए । उनले आफ्नो सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा मानव जातिको हितमा योगदान पुर्याउने व्यक्तिहरूलाई सम्मान गर्न समर्पित गरे । त्यसैको परिणामस्वरूप विज्ञान, साहित्य र शान्तिका क्षेत्रमा उत्कृष्टतालाई प्रोत्साहन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय परम्परा सुरु भयो । पछि अर्थशास्त्रसमेत समेटिएपछि यसको दायरा अझ फराकिलो बनेको छ ।
अल्फ्रेड बर्नहार्ड नोबेलको जन्म सन् १८३३ अक्टोबर २१ मा स्विडेनको स्टकहोममा भएको थियो । उनका पिता इमानुएल नोबेल इन्जिनियर तथा आविष्कारक थिए भने माता एन्ड्रिएट अह्सेल नोबेल थिइन् । नोबेलको परिवार आर्थिक कठिनाइबाट गुज्रिरहेको थियो । उनी पाँच वर्षको हुँदा उनका पिता रुसको सेन्ट पिटर्सबर्ग गएर इन्जिनियरिङ कारखाना सञ्चालन गर्न थाले । केही वर्षपछि परिवार पनि त्यहाँ बसाइँ सर्यो । अल्फ्रेडले औपचारिक शिक्षा धेरै पाएनन् । तर निजी शिक्षकबाट रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, भाषा र साहित्यको ज्ञान हासिल गरे । उनी सानै उमेरमा फ्रान्सेली, अंग्रेजी, जर्मन, रुसी र स्विडिस भाषामा धाराप्रवाह बोल्न सक्थे ।
साहित्यमा पनि उनको विशेष रुचि थियो । उनी कविता लेख्थे र नाटकसमेत रचना गर्थे । आफ्नो जीवनकालमा उनले ३५५ भन्दा बढी आविष्कार गरे । तीमध्ये डाइनामाइटको आविष्कारले उनलाई धन र प्रसिद्धि दिलायो । तर डाइनामाइटको प्रयोग युद्ध र विनाशका लागि हुन थालेपछि उनी गहिरो आत्मग्लानिमा परे ।
मानव जातिको हितमा योगदान पुर्याउने व्यक्तिहरूलाई सम्मान गर्ने उद्देश्यले उनले आफ्नो सम्पत्ति पुरस्कारका लागि छुट्याउने निर्णय गरे । सन् १८९६ मा मृत्यु हुनुअघि उनले आफ्नो सम्पत्तिको झन्डै ९४ प्रतिशत रकम एउटा कोष स्थापनाका लागि छुट्याएका थिए । उनको इच्छाअनुसार उक्त सम्पत्तिबाट प्राप्त हुने आम्दानी मानव जातिलाई उत्कृष्ट योगदान पुर्याउने व्यक्तिहरूलाई पुरस्कारका रूपमा वितरण गरिने व्यवस्था गरियो ।
उनको इच्छापत्रअनुसार सन् १९०१ देखि नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्न थालियो । सुरुमा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, चिकित्साशास्त्र, साहित्य र शान्तिका क्षेत्रमा पुरस्कार प्रदान गरिन्थ्यो । पछि अर्थशास्त्रमा पनि नोबेल स्मृति पुरस्कार स्थापना गरियो । यसले मानव ज्ञानका विविध क्षेत्रमा भएका उपलब्धिलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाएको छ ।
नोबेल पुरस्कार आधुनिक विश्वको बौद्धिक, वैज्ञानिक, साहित्यिक र नैतिक इतिहाससँग जोडिएको प्रतिष्ठित सम्मान हो । यसले वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गरेको छ, साहित्यिक सिर्जनालाई विश्वव्यापी पाठकसमक्ष पुर्याएको छ र शान्ति तथा मानवअधिकारका पक्षमा काम गर्ने व्यक्तिहरूको योगदानलाई उजागर गरेको छ ।
यद्यपि, नोबेल पुरस्कारको इतिहास पूर्णतः विवादरहित छैन । पुरस्कारमा विभिन्न क्षेत्र र समुदायको प्रतिनिधित्व, वैज्ञानिक खोजको श्रेय वितरण, साहित्यिक मूल्याङ्कनको व्यक्तिपरकता तथा शान्ति पुरस्कारसँग जोडिएका राजनीतिक बहसले यसका सीमाहरू पनि देखाएका छन् । यस्ता प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नुको सट्टा आलोचनात्मक संवाद र संस्थागत सुधारका माध्यमबाट पुरस्कारको विश्वसनीयता बलियो बनाउन सकिन्छ ।
नोबेल पुरस्कारको महत्व पदक, प्रमाणपत्र वा आर्थिक रकममा मात्र सीमित छैन । यसको मूल सन्देश मानव प्रतिभाको सम्मान, स्वतन्त्र चिन्तनको संरक्षण, ज्ञानको विस्तार र मानवकल्याणप्रतिको प्रतिबद्धतामा निहित छ । यसले मानिसलाई व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा माथि उठेर समाज र विश्वका लागि योगदान गर्न प्रेरित गर्छ ।
नेपालजस्ता विकासशील देशका लागि पनि यसबाट महत्वपूर्ण शिक्षा लिन सकिन्छ । गुणस्तरीय शिक्षा, अनुसन्धानमा लगानी, साहित्यिक सिर्जनाको प्रवद्र्धन, वैज्ञानिक सोच र सामाजिक न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता दीर्घकालीन प्रगतिका आधार हुन् । कुनै देशका नागरिकले नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्नु प्रतिष्ठाको विषय हुन सक्छ । तर आफ्ना नागरिकलाई ज्ञान, अवसर र सम्मानपूर्ण जीवन प्रदान गर्नु अझ महत्वपूर्ण उपलब्धि हो ।
नोबेल पुरस्कार मानव सभ्यताको एउटा महत्वपूर्ण प्रतीक पनि हो । ज्ञानले अज्ञानतालाई, सिर्जनाले मौनतालाई, संवादले द्वन्द्वलाई र मानवताले घृणालाई चुनौती दिन सक्छ भन्ने विश्वास यसको मूल भावनामा छ । विश्वले युद्ध, गरिबी, रोग, असमानता र वातावरणीय सङ्कटको सामना गरिरहेको वर्तमान समयमा यसले प्रतिनिधित्व गर्ने वैज्ञानिक जिज्ञासा, बौद्धिक स्वतन्त्रता, सिर्जनशीलता र शान्तिको आदर्श झन् सान्दर्भिक बनेको छ ।
नोबेल पुरस्कार व्यक्तिगत उपलब्धिको सम्मान मात्र होइन, मानव सभ्यताको प्रगति र शान्तिको खोजीको प्रतीक पनि हो । भविष्यमा पनि यसले नयाँ खोज, विचार र आशा जगाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । अल्फ्रेड नोबेलको इच्छाअनुसार मानव जातिलाई सबैभन्दा ठूलो लाभ पुर्याउने कामको सम्मान गर्दै यो पुरस्कार विश्वको प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानका रूपमा रहिरहनेछ ।
.jpg)
