X

दसैं नेपालमा मात्रै आउँदैन । नेपाली जहाँ पुगेका छन्, दसैं पनि त्यहाँ पुगेको छ । फरक यति हो– नेपालमा दसैं घरको आँगनमा आइपुग्छ, परदेशमा भने मनभित्र ।

मलेसियाका सहर, औद्योगिक क्षेत्र, सुरक्षा पोस्ट, होस्टल र नेपाली बस्तीमा हरेक वर्ष दसैं आउँछ । कतै परिवार जम्मा हुन्छ, कतै साथीभाइबीच टीका आदानप्रदान हुन्छ । कतै नेपाली संघ–संस्थाले सामूहिक कार्यक्रम आयोजना गर्छन् । कतै रोजगारदाताले नेपाली श्रमिकलाई बिदा दिन्छन् । तर कतिपय नेपालीका लागि विजया दशमीको दिन पनि अरू दिनजस्तै ड्युटीमै बित्छ ।

त्यस दिन उनीहरूको दसैं एउटा फोन कलमा अटाउँछ । नेपालमा रहेका आमाबुवा, श्रीमती, छोराछोरी वा आफन्तसँग गरिएको भिडियो कलमा । त्यसैले मलेसियामा नेपालीको दसैं विविध रंगको हुन्छ । 

आफ्नै घरको खोजी

मलेसियासँग नेपालीको सम्बन्ध आजको वैदेशिक रोजगारीबाट मात्र सुरु भएको होइन । समयसँगै यहाँ नेपाली समुदाय विस्तार हुँदै गयो । विशेषगरी १९८० को दशकतिर सुरक्षागार्डका रूपमा नेपालीको आगमन बढ्यो । आज यहाँ पुरानो पुस्ताका परिवारदेखि नयाँ पुस्ताका श्रमिकसम्म भेटिन्छन् । 

कसैका लागि मलेसिया रोजगारीको गन्तव्य हो, कसैका लागि व्यवसायको थलो । कतिपयका लागि यही कर्मभूमि घरजस्तै बनिसकेको छ । त्यसैले मलेसियाको दसैंलाई एउटै ढाँचामा राख्न सकिँदैन । 

दशकौंदेखि मलेसियामा बस्दै आएका नेपाली परिवारको दसैंमा परिवार र आफन्त जम्मा हुन्छन् । घरमै टीका लगाइन्छ, खाना बनाइन्छ र शुभकामना साटिन्छ । कतिपयले नेपालबाट आमाबुवा वा अन्य आफन्तलाई मलेसिया बोलाएर दसैं मनाउँछन् । 

मलेसियामा जन्मिएका वा हुर्किएका बालबालिकाका लागि दसैं अझ फरक अनुभव हो । टीका, जमरा, आशीर्वाद र पारिवारिक भेटघाटमार्फत उनीहरूले नेपाली संस्कार सिकिरहेका हुन्छन् । यस अर्थमा परदेशको दसैं एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति हस्तान्तरण गर्ने अवसर पनि हो । 

ड्युटीमै बित्ने दसैं

मलेसिया मुस्लिमबहुल देश भएकाले दसैंमा सार्वजनिक बिदा हुँदैन । त्यसैले धेरै नेपाली श्रमिकले विजया दशमीको दिन पनि नियमित काम गर्नुपर्छ । 

सुरक्षा गार्ड सुरक्षा पोस्टमा हुन्छन् । कारखानाका श्रमिक उत्पादनमा खटिन्छन् । निर्माण क्षेत्रमा काम गर्नेहरू निर्माणस्थलमै हुन्छन् । होटल, रेस्टुरेन्ट र सेवाक्षेत्रका कामदार ग्राहकको सेवामा व्यस्त हुन्छन् । तर ड्युटीमा रहेका नेपालीको मन भने नेपालमै हुन्छ । 

कामको फुर्सद मिल्नासाथ मोबाइल निकालिन्छ । घरमा फोन गरिन्छ । भिडियो कल हुन्छ । स्क्रिनको अर्को छेउमा आमाको हातमा टीका हुन्छ । बुवाको हातमा जमरा हुन्छ । छोराछोरी नयाँ कपडामा देखिन्छन् । केहीबेर दूरी हराएजस्तो लाग्छ । तर फोन काटिएपछि फेरि उही कोठा, उही होस्टल र उही ड्युटी बाँकी रहन्छ ।

दसैंको सबैभन्दा भावुक दृश्य त्यही हो, जहाँ एक नेपाली मलेसियामा हुन्छ र उसको परिवार नेपालमा । नेपालमा आमाले छोरालाई पर्खिरहेकी हुन्छिन् । छोराछोरी बुवाको हातबाट टीका लगाउने आशामा हुन्छन् । श्रीमती श्रीमान्को बाटो हेरेकी हुन्छिन् । तर परदेशीलाई कामले बाँधेको हुन्छ । यही हो धेरै परदेशी नेपालीको दसैं । 

होस्टलमा बनाइएको सानो नेपाल

घरबाट टाढा रहेका नेपालीका लागि साथीहरू नै परिवार बन्ने गर्छन् । दसैंको दिन कतिपय होस्टलमा नेपाली साथीभाइ जम्मा हुन्छन् । कसैले जमरा ल्याउँछ । कसैले टीका तयार गर्छ । कसैले खाना पकाउँछ । अनि एक–अर्काको निधारमा टीका लगाइन्छ । 

बाबुआमाको हातको टीका नपरे पनि साथीको हातबाट लगाइएको टीकाले त्यो अभाव केहीबेर पूरा गर्छ । कतिपय नेपाली कार्यस्थलबाट टाढा रहेका साथीभाइ भेट्न जान्छन् । कोही घुम्न निस्कन्छन् । कोही नेपाली रेस्टुरेन्ट वा साथीको घरमा जम्मा हुन्छन् । यसरी दसैंले मलेसियामा नेपालीबीचको सामाजिक सम्बन्धलाई पनि नवीकरण गर्छ । 

नेपाली संघसंस्थाका कार्यक्रम पनि सामूहिक भेटघाटका चौतारी बन्छन् । शुभकामना आदानप्रदान, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामूहिक भोजन र भेटघाटमा वर्षभरि फरक–फरक ठाउँमा काम गर्ने नेपाली भेटिन्छन् । पुराना साथी भेटिन्छन् । नयाँ सम्बन्ध बन्छन् । केही घण्टाका लागि भए पनि ‘आफ्नै समाज’मा फर्किएजस्तो लाग्छ । 

बदलिँदो दसैं

समयसँगै दसैं मनाउने शैली पनि बदलिएको छ । सामाजिक सञ्जाल परदेशमा रहेका नेपालीलाई एक–अर्कासँग जोड्ने माध्यम बनेको छ । नयाँ कपडा, टीका, जमरा, भोज र भेटघाटका तस्बिरले टाढा रहेका आफन्तलाई पनि जोड्छन् । तर चाडलाई प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउने प्रवृत्तिबाट भने सचेत हुन आवश्यक छ । दसैंको मूल्य खर्च, देखासिकी वा प्रदर्शनले होइन, सम्बन्ध र संस्कारले निर्धारण गर्छ ।

मलेसियामा कसैका लागि दसैं परिवारसँगको जमघट हो । कसैका लागि साथीभाइको भेट । कसैका लागि कम्पनीले दिएको एक दिनको बिदा । कसैका लागि होस्टलको कोठामा लगाइएको टीका । र हजारौंका लागि घरमा गरिएको एउटा फोन कल ।

तर यी सबै जोड्ने धागो एउटै छ– नेपालको सम्झना ।

परदेशमा दसैं आउँदा धेरै नेपालीको मन पहिले घर पुग्छ । शरीर मलेसियामा हुन्छ, तर मन गाउँको बाटो हिँडिरहेको हुन्छ । दसैंको अर्थ निधारमा टीका लगाउनु मात्र होइन । ठुलाबडाको आशीर्वाद लिनु, परिवारसँग भेट्नु, आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्नु, टाढा रहेकालाई सम्झनु र आफ्नो संस्कार अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नु पनि हो । त्यसैले मलेसियामा टीका लगाउन नपाएको नेपाली पनि दसैंबाट टाढा हुँदैन । कामको पोसाकमा रहेको सुरक्षा गार्डले पनि दसैं सम्झिरहेको हुन्छ । कारखानाको ड्युटीमा रहेको श्रमिकले पनि घर सम्झिरहेको हुन्छ । होस्टलमा साथीभाइसँग खाना पकाउनेले पनि दसैं मनाइरहेको हुन्छ । 

परदेशमा दसैंको रंग नेपालभन्दा फरक होला । आफन्त कम होलान् । पिङ नहोला । गाउँको बाटो नहोला । तर भावना उस्तै हुन्छ । किनकि दसैं अन्ततः ठाउँको चाड होइन– सम्बन्धको चाड हो । मलेसियाको कुनै होस्टलमा साथीले लगाइदिएको सानो टीकाको ठुलो महत्त्व छ । दशकौंदेखि त्यहीँ बसेको नेपाली परिवारको आँगनमा भएको भेलाको सन्देश झन् ठुलो छ । त्यसले भन्छ– परदेशले दूरी बढाउन सक्छ, तर दसैंले नेपाली मनलाई बर्सेनि घरतिर फर्काइरहेको छ ।