बेसीको गाउँमा सबैले उनलाई ‘माइली आमा’ भनेर चिन्थे । उनको वास्तविक नाम सरस्वती थियो । बिहानको उज्यालोसँगै उनी तरकारी टिप्थिन्, दिउँसो बजारमा बेच्थिन् र साँझ पुराना कपडामा टालो हाल्दै छोरीको पढाइको खर्च जोड्थिन् । उनको संसार एउटी छोरी आरती वरिपरि सीमित थियो ।

वर्षौंअघि उनका श्रीमान् गोपाल रोजगारीको बहानामा सदरमुकाम गएर बस्न थालेका थिए । केही समयपछि उनले अर्को विवाह गरे । सरस्वतीले झगडा गरिनन् । गाउँकै पुरानो घर र आधा बारी लिएर छुट्टै बस्न थालिन् । ‘मान्छेभन्दा आत्मसम्मान ठूलो,’ उनले त्यही दिन निर्णय गरेकी थिइन् ।

आरती गाउँकै विद्यालयमा सधैं प्रथम हुन्थी । यसपालि नर्सिङ कलेजमा नाम निस्कियो । तर भर्ना शुल्क, होस्टेल र किताबको खर्च जोड्दा एक लाख रुपैयाँ चाहिने भयो ।

सरस्वतीसँग जम्मा तेह्र हजार रुपैयाँ थियो ।

छिमेकीले भने, ‘गोपालकहाँ जाऊ । आखिर बाबु त हो ।’

सरस्वतीले धेरै सोचिन् । १५ वर्षपछि उनले सदरमुकाम जाने बस चढिन् ।

गोपाल अहिले ठूलो हार्डवेयर पसल चलाउँथे । नयाँ श्रीमती मञ्जरी र दुई छोरा सँगै थिए । सरस्वती पसलमा पुग्दा गोपाल ग्राहकसँग व्यस्त थिए ।

उनलाई देख्नेबित्तिकै गोपाल अचम्म परे ।

‘सरस्वती ! तिमी ?’

‘आरतीको भर्ना छ,’ उनले छोटो कुरा गरिन्, ‘सहयोग चाहिएको छ ।’

गोपाल केही बोल्न नपाउँदै मञ्जरी आइपुगिन् ।

‘अब किन आउनुभयो ? यतिका वर्ष कहाँ हुनुहुन्थ्यो ?’ उनको स्वर चिसो थियो ।

सरस्वतीले शान्त आँखाले हेरिन् ।

‘म भीख माग्न आएकी होइन । छोरीको भविष्यका लागि बाबुको जिम्मेवारी सम्झाइदिन आएकी हुँ ।’

गोपालको अनुहार झुक्यो ।

मञ्जरी झन् रिसाइन् । ‘हाम्रो पनि खर्च छ ।’

गोपालले दराज खोले । ५० हजार रुपैयाँ निकालेर सरस्वतीतिर बढाए ।

‘यसले पुग्दैन भने फेरि भन्नू ।’

सरस्वतीले पैसा लिएर भनिन्, ‘यो ऋण होइन । बाबुले छोरीलाई दिएको अधिकार हो ।’

त्यसपछि उनी फर्किइन् ।

आरतीले नर्सिङ पढाइ उत्कृष्ट नतिजासहित पूरा गरिन् । त्यसपछि विदेश जानुको सट्टा आफ्नै जिल्लामा सानो ठिक्कको मेडिकल खोल्ने निर्णय गरिन् ।

सरस्वतीले बाँकी रहेको बारी बैंकमा धितो राखिन् । गाउँका केही युवाले पनि लगानी गरे ।

पाँच वर्षमै मेडिकल अस्पतालमा रूपान्तरण भयो ।

पहाडका दुर्गम बस्तीबाट बिरामी आउन थाले । पैसावालासँग शुल्क लिइन्थ्यो, गरिबलाई छुट दिइन्थ्यो । अस्पतालको मूल मन्त्र थियो– उपचारभन्दा ठूलो सेवा छैन ।

सरस्वती बिहान अस्पतालको बगैंचामा फूल रोप्थिन् । आरती बिरामी हेर्थी । उनीहरूलाई जीवनले फेरि मुस्कुराउन सिकाएको थियो ।

एक वर्ष वर्षायाममा ठूलो पहिरो गयो । सदरमुकाम बजारको धेरै भाग पुरियो । गोपालको पसल बग्यो । घरमा पनि क्षति पुग्यो ।

गोपाल घाइते भए । मञ्जरीको मेरुदण्डमा चोट लाग्यो । कान्छो छोरा बेपत्ता भयो । कसैले सल्लाह दियो, ‘पहाडतिरको आरती अस्पताल लैजानुहोस् ।’

एम्बुलेन्स अस्पतालको आँगनमा रोकिँदा सरस्वती बिरुवा गोडिरहेकी थिइन् । स्ट्रेचरमा गोपाललाई देखेर उनी केही क्षण निःशब्द भइन् । आरती दौडेर आइन् । ‘आमा, बिरामीको अवस्था गम्भीर छ ।’

सरस्वतीले केवल यति भनिन्, ‘पहिले उपचार गर ।’

उनले बिरामीको नाम सोधिनन् । पुराना हिसाब पनि खोलेनन् । दुई दिनपछि गोपालको अवस्था सुधारियो ।

मञ्जरी ह्विलचेयरमा बसेकी थिइन् । उनको आँखामा पहिलेको कठोरता थिएन । ‘दिदी...’ उनले पहिलो पटक त्यही सम्बोधन गरिन् ।

‘मसँग क्षमा माग्ने अधिकार पनि छैन । धेरै अन्याय गरेँ ।’

सरस्वती मुस्कुराइन् । ‘क्षमा माग्नुभन्दा गल्ती नदोहोर्‍याउनु ठूलो कुरा हो ।’

मञ्जरीका आँखा रसाए । ‘हामीसँग केही बाँकी छैन ।’

‘बाँकी छ,’ सरस्वतीले भनिन्, ‘मान्छे बाँकी छन् ।’

त्यस दिन अस्पतालको बिल बुझाउन गोपालले आफ्नो पुरानो घडी निकाल्न खोजे । आरतीले रोकिन् । ‘यो अस्पतालमा उपचार पैसाले मात्र हुँदैन । कहिलेकाहीँ सम्बन्धले पनि तिर्छ ।’

गोपालको टाउको झुक्यो । केही महिनापछि मञ्जरी अस्पतालकै पुनःस्थापना केन्द्रमा नियमित आउन थालिन् । हिँड्न सिक्दै गइन् । उनले अस्पतालका बिरामीका आफन्तलाई खाना पकाउन स्वयंसेवा गर्न थालिन् ।

गोपालले अस्पतालको मर्मतका लागि आफ्नो बाँकी रहेको सानो जग्गा दान गरे । एक दिन अस्पतालको नयाँ भवन उद्घाटन भयो । गाउँका मानिसहरू भेला थिए । कार्यक्रममा सरस्वतीलाई बोल्न आग्रह गरियो । उनले माइक समातेर धेरै ठूलो भाषण गरिनन् ।

‘जीवनले सबैलाई परीक्षा लिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘कसैले धन गुमाउँछ, कसैले मान्छे । तर जसले दया गुमाउँदैन, उसले अन्ततः सबैभन्दा ठूलो विजय पाउँछ ।’

हलभरि ताली बज्यो । पहिलो पङ्क्तिमा बसेका गोपाल र मञ्जरी उठेर उभिए । उनीहरूका आँखा सरस्वतीतिर थिए ।

सरस्वतीले टाढैबाट हल्का मुस्कान दिइन् ।

विगत फर्केर आउँदैन । तर त्यसबाट जन्मिएको करुणाले भविष्यलाई भने अवश्य बदल्न सक्छ । अस्पतालको प्रवेशद्वारमाथि सुनौलो अक्षरमा लेखिएको थियो– क्षमा उपचारको पहिलो औषधि हो ।