नेपाल प्राचीन कालदेखि नै कृषि प्रधान देशका रूपमा परिचित छ। नेपालको अधिकांश जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर रहेको छ। कृषि नेपाली अर्थतन्त्रको आधार स्तम्भ मात्र नभई नेपाली समाज, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यही कृषिसँग सम्बन्धित विशेष दिनका रूपमा असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यो दिन नेपाली किसानहरूको श्रम, संघर्ष र उत्पादनशीलताको सम्मान गर्ने अवसर हो। असार १५ ले नेपालको कृषि परम्परा, सांस्कृतिक मौलिकता तथा राष्ट्रिय पहिचानलाई एकैसाथ प्रतिनिधित्व गर्दछ।
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥
भावार्थ: मानिसहरूले तिम्रो अविनाशी अपयश (बदनामी) को चर्चा गर्नेछन्। सम्मानित व्यक्तिका लागि अपयश मृत्युभन्दा पनि बढी दुःखदायी हुन्छ।
यश प्राप्तिको महत्व र कीर्तिको महिमा बताउने अर्को
भावार्थ: मानिसहरूले तिम्रो अविनाशी अपयश (बदनामी) को चर्चा गर्नेछन्। सम्मानित व्यक्तिका लागि अपयश मृत्युभन्दा पनि बढी दुःखदायी हुन्छ।
यश प्राप्तिको महत्व र कीर्तिको महिमा बताउने अर्को
यस्तो छ धानको इतिहास
धानको उत्पति र खेतिको पहिलो अभ्यासको वास्तविक समयबारे एकिन नभए पनि एशियामै मानव सभ्यता र खेतिपातिको विकासक्रम धान खेतिसँग जोडिएको छ ।
धान खेतिको प्रारम्भ लगभग ६ हजार बर्षअघि एशियाको हिन्दकुश हिमालयको फेदमा भएको मानिन्छ ।
धान खेती एशियामा खेती प्रणालीसँगै भित्रेको दिगो बाली हो । त्यसैले एशियाली सभ्यता धानको खेतिको सुरुवात्सँगै अगाडि बढेको पाइन्छ । एशियाको निधिका रुपमा रहेको धानको नेपाल र भारतमा आर्यन सभ्यताको विकास भएकै समयमा खेति गरिएको इतिहास पाइन्छ । यसका साथै पूर्वि एशियामा पनि धान आजभन्दा करीव ३ हजार बर्षअघि नै खेति गरिएको इतिहास छ ।
अझ असार १५ अहिले पर्यटकीय पर्वको रुपमा समेत विकसित हुँदै छ । हिलोमा रेसलिङ खेलेका, स्कुल र कलेजका विद्यार्थीले हिलो खेलेका तथा विदेशी पर्याटकहरु समेत यस दिनमा धान रोपाइमा सरिक भएका र हिलो खेलेका तस्वीरले हाम्रो असार १५ रंगीने गरेको छ । यो खुशीकै कुरा भए पनि हामीले र मुख्य गरी किसानले मनाउने असार पन्ध्रको उदेश्य त्यतिमात्र होइन । हामी त्यसैमा रमेमा र गहनरुपमा नसोचे पछिल्ला केही वर्षमा देखिएझै असार १५मा अझ विकृति र विसंगति भित्रने, यो उल्लास र संघर्षको दिन भन्दा पनि एक काण्डको दिन बन्ने र हाम्रो बहश कृषि क्षेत्र, किसान, धान संस्कृतिबाट विमुख हुनेमा कुनै शंका छैन ।
त्यसैले आजका दिनमा हामीले कसरी नेपालको संस्कृति, खेतिपाती र धानको महिमासँग जोडिएको छ भन्नेबारे विष्लेषण गर्ने तथा आजको आवश्यकता, प्रतिकुलता र अवसरकाबारे छलफल र बहश चलाउन आवश्यक छ । असार १५ ले हामीलाई हाम्रो परिवेश र यहाँको एतिहासको बारेमा बताउँछ ।
त्यसैगरी यस दिनलाई किसान अधिकार दिवशको रुपमा पनि मनाइरहदा के हाम्रो देशका बहुसंख्यक सानाकिसानका अधिकार प्राप्त भएका छन् या छैनन् यसतर्फ पनि ध्यानाकर्षण गर्न जरुरी छ । किसान अधिकार र खाद्य अधिकार वीना आधारभुत मानव अधिकार , आर्थिक तथा सामाजिक सांस्कृतिक अधिकार, महिला अधिकार तथा ग्रामीण जनसमुदायको अधिकार संरक्षण नहुने भएकोले यस दिनलाई मनाइरहदा किसानको अधिकार प्राप्त गर्ने संघर्षको रुपमा समेत यसलाई लिन आवश्यक छ ।
कृषि क्षेत्रमा असार १५ को महत्व
असार महिना वर्षायामको मुख्य समय हो। नेपालजस्तो मनसुनमा आधारित कृषि प्रणाली भएको देशमा असार महिनाको विशेष महत्व रहेको छ। विशेष गरी धान खेतीका लागि पर्याप्त पानी आवश्यक पर्ने भएकाले असार महिनामा धान रोपाइँ गरिन्छ। परम्परादेखि नै किसानहरूले यस समयलाई कृषि कार्यको महत्वपूर्ण चरणका रूपमा लिँदै आएका छन्।
नेपाल सरकारले कृषि क्षेत्रको महत्वलाई उजागर गर्न र कृषकहरूको योगदानको सम्मान गर्न असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाउन थालेको हो। यस दिवसले कृषिको आधुनिकीकरण, उत्पादन वृद्धि तथा कृषकहरूको सम्मानलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्य राख्दछ।
धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। नेपालीहरूको दैनिक भोजनमा भातको विशेष स्थान रहेको छ। धान उत्पादनले देशको खाद्य सुरक्षा, आर्थिक विकास र ग्रामीण जीवनस्तरमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्दछ। त्यसैले असार १५ धान खेतीको प्रारम्भिक चरणको प्रतीक मानिन्छ।
धान रोपाइँका लागि असार महिनाको समय अत्यन्त उपयुक्त मानिन्छ। यस समयमा खेतमा पानी पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध हुने भएकाले बिरुवा सार्न सहज हुन्छ। किसानहरू बिहानैदेखि खेतमा गई सामूहिक रूपमा रोपाइँ कार्यमा संलग्न हुन्छन्। यसले कृषि उत्पादनको आधार तयार गर्दछ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषिको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। कृषि उत्पादनमा वृद्धि भएमा खाद्यान्न आयातमा कमी आउँछ, रोजगार सिर्जना हुन्छ र राष्ट्रिय आय बढ्न मद्दत पुग्छ। त्यसैले असार १५ केवल एउटा पर्व मात्र नभई कृषि उत्पादन र आर्थिक समृद्धिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण दिन हो।
असारे संस्कृति
असार १५ नेपाली संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक हो। खेतमा धान रोप्दै गर्दा किसानहरूले असारे गीत गाउने, हिलो खेल्ने, रमाइलो गर्ने तथा सामूहिक रूपमा काम गर्ने परम्परा रहेको छ। यसले श्रमलाई उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने नेपाली संस्कृतिको विशेषता झल्काउँछ।
असारे गीतहरू नेपाली लोकसङ्गीतका महत्वपूर्ण सम्पदा हुन्। रोपाइँको समयमा गाइने यी गीतहरूले किसानहरूको भावना, आशा, दुःख, सुख र प्रकृतिप्रतिको सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्दछन्। यस्ता गीतहरूले कामको थकान कम गर्नुका साथै मनोरञ्जनको माध्यम पनि प्रदान गर्दछन्।
हिलो खेल्ने परम्परा असार १५ को अर्को विशेष आकर्षण हो। खेतमा काम गर्ने क्रममा किसानहरू एकअर्कालाई हिलो लगाउने, रमाइलो गर्ने र हाँसो–खुसी साटासाट गर्ने गर्दछन्। यसले सामूहिकता, मित्रता र सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँछ।
दही–चिउरा खाने परम्परा असार १५ मा दही–चिउरा खाने चलन अत्यन्त लोकप्रिय छ। हाम्रो पाली समाजमा दहीँ र चिउरालाई शुभ तथा पौष्टिक भोजनका रूपमा लिइन्छ। रोपाइँको कठिन श्रमपछि शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्न दही–चिउरा उपयोगी मानिन्छ।
दहीँ–चिउरा खाने परम्परा केवल भोजनसँग सम्बन्धित छैन, यो नेपाली सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण पक्ष पनि हो। परिवार, छिमेकी तथा आफन्तहरू एकै ठाउँमा भेला भई दही–चिउरा खाने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँछ।
सामाजिक एकता, सहकार्य र पहिचान
कृषि कार्य विशेष गरी धान रोपाइँ सामूहिक श्रममा आधारित हुन्छ। गाउँघरमा एकअर्काको खेतमा पालैपालो सहयोग गर्ने चलन पुरानो समयदेखि चलिआएको छ। यसलाई पर्मू वा अर्मपर्मू भन्ने गरिन्छ। यस्तो परम्पराले सामाजिक सहकार्य, सद्भाव र आपसी विश्वासलाई मजबुत बनाउँछ।
असार १५ ले सामूहिक श्रमको महत्वलाई उजागर गर्दछ। आधुनिक समाजमा व्यक्तिवाद बढ्दै गए पनि यस दिनले सहयोग, सहकार्य र सामुदायिक भावनाको महत्वलाई सम्झाइरहेको हुन्छ।
नेपालको राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा कृषि र कृषकहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। नेपाली समाजको ऐतिहासिक विकास कृषिमा आधारित भएकाले कृषि संस्कृति राष्ट्रिय अस्तित्वसँग जोडिएको छ।
असार १५ ले नेपालीहरूको प्रकृतिप्रतिको सम्मान, श्रमप्रतिको आदर र सामूहिक जीवनशैलीलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि यो दिन दही–चिउरा खाई तथा विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवित राख्ने प्रयास गर्दछन्।
आज विश्वव्यापीकरणको प्रभावका कारण विभिन्न विदेशी संस्कृतिहरू फैलिरहेका छन्। यस्ता अवस्थामा असार १५ जस्ता मौलिक पर्वहरूले नेपाली संस्कृति, भाषा, परम्परा र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेका छन्।
हाल नेपालको कृषि क्षेत्र विभिन्न चुनौतीहरूबाट प्रभावित छ। खेतीयोग्य जमिन घट्दै जानु, युवा जनशक्तिको विदेश पलायन, जलवायु परिवर्तन, सिँचाइको अभाव, उत्पादन लागत वृद्धि तथा आधुनिक प्रविधिको सीमित प्रयोग प्रमुख समस्याहरू हुन्।
जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको अनियमितता बढेको छ, जसले धान खेतीलाई प्रत्यक्ष असर पुर्याएको छ। यस्ता चुनौतीहरूको समाधानका लागि आधुनिक कृषि प्रविधि, सिँचाइ सुविधा, कृषि बीमा तथा बजार व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।
असार महिना कृषि, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानको अद्वितीय संगम हो। यो दिन केवल धान रोपाइँको पर्व मात्र होइन, नेपाली समाजको श्रमशीलता, सामूहिकता, सांस्कृतिक मौलिकता र राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक हो। कृषकहरूको अथक मेहनतले देशको खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गरेको छ भने कृषि संस्कृतिले नेपाली समाजलाई एकताबद्ध बनाएको छ।
नेपालको समृद्धि र विकासका लागि कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण, कृषकहरूको सम्मान तथा कृषि संस्कृतिको संरक्षण अपरिहार्य छ। असार महिनाले हामी सबैलाई कृषिको महत्व बुझ्न, कृषकहरूको योगदानको कदर गर्न र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षणमा सक्रिय हुन प्रेरणा प्रदान गर्दछ। त्यसैले असार महिना नेपालीहरूको जीवन, संस्कृति र राष्ट्र निर्माणसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको गौरवपूर्ण दिवस हो।
.jpg)
