मेरो गाउँमा दसैं आउनु भनेको वातावरण नै बदलिनु हो । वर्षायाम सकिएपछि घरआँगन सफा गरिन्थ्यो, घर मर्मत गरिन्थ्यो र घटस्थापनामा जमरा राखिएसँगै रौनक सुरु हुन्थ्यो । नयाँ लुगा किन्ने योजना बन्थ्यो । टाढा पुगेका छोराछोरी घर फर्कने तयारी गर्थे भने आमाबुबा उनीहरू आउने बाटो हेरेर बस्थे ।

बाल्यकालमा दसैं उमंग र आत्मीयताको पर्व थियो । आफन्तको जमघट, ठुलाबडाको आशीर्वाद र परिवारसँगका हाँसोठट्टाले चाडलाई अविस्मरणीय बनाउँथे । खुसी आफ्ना मानिससँगै हुन पाउनुमा भेटिन्थ्यो । 

अस्ट्रेलियामा दसैं आउँदा दैनिक जीवन सामान्य चलिरहे पनि मन नेपालका घरआँगन, आमाबुबा र पुराना दसैंमा पुग्छ । खुसी मनाउने अवसर आए पनि त्यसलाई पूर्ण बनाउने सबै मानिस साथमा हुँदैनन् । यही प्रवासी दसैंको गहिरो पीडा हो ।

करिब १५ वर्षअघि म श्रीमती र एक सन्तानसहित अस्ट्रेलिया आएको थिएँ । अध्ययन र परिवारको भविष्य सुरक्षित बनाउने सपना थिए । तर भविष्य निर्माण गर्ने यात्रामा वर्तमानका क्षण पनि पछाडि छुट्दा रहेछन् । दूरीले देश मात्र टाढा बनाउँदैन, प्रियजनसँग बिताउन पाइने समय पनि सीमित बनाउँछ । उपलब्धि थपिँदै जाँदा पनि मनले खोज्ने कुरा उस्तै रहन्छन्–आमाबुबाको सान्निध्य, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीसँगको आत्मीयता र गाउँघरको परिचित वातावरण ।

दसैं नजिकिँदा सामाजिक सञ्जालमा नेपालका घरआँगनका तस्बिर देखिन्छन् । कतै आमाबुबाको हातबाट टीका लगाइरहेका छोराछोरी हुन्छन्, कतै आफन्तको भेटघाट र अँगालोमा आत्मीयता झल्किएको हुन्छ । ती तस्बिर हेर्दा खुसी लाग्छ, तर केही क्षणपछि मन चसक्क दुख्छ । आँखाले तस्बिर हेरिरहेको हुन्छ, मन भने आफ्नै घरको आँगनमा पुगिसकेको हुन्छ ।

मोबाइलमा आमाबुबाको अनुहार र फोनमा आवाज सुनिन्छ, तर न्यानो स्पर्श महसुस गर्न सकिँदैन । ‘सबै ठीक छ, आफ्नो ख्याल गर’ भन्ने शब्दपछाडि माया र प्रतीक्षा लुकेको हुन्छ । दुवैतर्फ भेट्ने चाहना भए पनि बीचमा हजारौं किलोमिटरको दूरी छ ।

अर्को वर्ष घर जाने योजना बनाइरहँदा आमाबुबाको उमेर बढिरहेको हुन्छ । कपाल सेतो हुन्छ, अनुहारमा चाउरी थपिन्छ र पर्खिरहेका आँखाहरू कमजोर हुँदै जान्छन् । प्रवासमा घरको सम्झना भनेको आफ्नोपन र सम्बन्धको अभाव पनि हो । 

परिवार सम्झँदै पसिना बगाउनेहरू

दसैंका बेला खाडी मुलुकको चर्को घाममा पसिना बगाइरहेका नेपाली साथीहरू पनि सम्झन्छु । परिवारको भविष्य बनाउन कसैले साना छोराछोरी नेपालमै छोडेका छन्, कसैले श्रीमान् वा श्रीमतीसँग लामो समय छुट्टिएर बस्नुपरेको छ । कतिपयले बिरामी आमाबुबाको स्याहार गर्न पाएका छैनन् । 

उनीहरूको कमाइले घर चल्छ र छोराछोरी पढ्छन् । तर दसैंमा छोराले बाबुलाई अँगालो हाल्न वा आमाले छोराको निधारमा टीका लगाउन नपाउनुको पीडा पैसाले पूर्ति गर्न सक्दैन । आर्थिक बाध्यता र रोजगारीका सीमित अवसरले उनीहरूलाई परिवारबाट टाढा राखेका छन् । उनीहरूको कमाइसँगै गुमाएका पारिवारिक क्षण र घर फर्किने आशा पनि सम्झनुपर्छ ।

सन्तानको भविष्य र संस्कार

अस्ट्रेलियामा हुर्किएका छोराछोरीको संसार हामीले नेपालमा अनुभव गरेको भन्दा फरक छ । उनीहरूले नेपाललाई हाम्रा कथा र सम्झनाबाट चिने पनि गाउँघरको दसैं र आफन्तको आत्मीयता आफैं अनुभव गर्न नपाउन सक्छन् । दसैं र तिहार मनाउनुको कारणसँगै परिवारको महत्त्व, ठुलाबडाको आशीर्वाद, संस्कृतिको सम्मान र सम्बन्ध जोगाउन समय दिनुपर्ने कुरा पनि बुझाउनुपर्छ ।

म चाहन्छु, मेरा छोराछोरीले राम्रो शिक्षा हासिल गरून्, आफूले रोजेको क्षेत्रमा अघि बढून् र आत्मविश्वासका साथ संसारको सामना गरून् । तर सफलताको दौडमा सम्बन्धको मूल्य नबिर्सियून् । अभिभावकको जिम्मेवारी भविष्य सुरक्षित गर्नु मात्र होइन, सन्तानमा संवेदना, कृतज्ञता र मानवीय सम्बन्धप्रतिको सम्मान विकास गर्नु पनि हो । उनीहरूलाई दिने ठुलो सम्पत्ति धनसम्पत्ति मात्र होइन, माया, संस्कार र परिवारको मूल्य बुझ्ने चेतना हो । 

अस्ट्रेलिया वर्तमान, नेपाल मनको घर

जीवनका धेरै कुरा बदलिएका छन्, तर मनको एउटा हिस्सा अझै नेपालमै छ– त्यही गाउँ, घरको आँगन र प्रियजनसँग जोडिएका सम्झनामा ।

प्रवासको सफलता जागिर र आर्थिक स्थिरताले मात्र होइन, परिवारसँग बिताएको समय र सम्बन्धले पनि मापन गर्छ । नेपाल मेरो जन्मभूमि हो, त्यहाँ मेरो बाल्यकाल, आफन्त र पहिचानको जरा छ । अस्ट्रेलिया मेरो वर्तमान हो, यहाँ मेरो परिवारको जीवन, संघर्ष र छोराछोरीको भविष्यका सपना छन् । एउटालाई रोजेर अर्कोलाई बिर्सन सकिँदैन । एउटा ठाउँमा घर बनाएर बस्नु र अर्को ठाउँलाई मनभित्र घर बनाएर राख्नु नै प्रवासी जीवनको वास्तविकता हो ।

दसैंले समयको महत्त्व सम्झाउँछ । काम, पढाइ र दूरीले परिवारसँग चाहेजति समय बिताउन नदिए पनि आत्मीय कुराकानी र सम्झना बाँड्ने सानो क्षणले सम्बन्ध न्यानो राख्न सक्छ । 

दसैं खुसीसँगै घरको सम्झना बोकेर आउँछ । जीवनमा धेरै कुरा प्राप्त भए पनि बितेका क्षण फर्केर आउँदैनन् । हामी विदेशमा छौं, तर हाम्रो माया बिदेसिएको छैन । शरीरले परदेशमा भविष्य खोजे पनि मनको एउटा हिस्सा अझै नेपालका घरआँगन, आमाबुबाको आशीर्वाद र बाल्यकालका दसैंमा बाँचेको छ ।

यस दसैंमा विदेशमा पसिना बगाइरहेका नेपालीका सपना पूरा होऊन्, टाढिएका परिवार भेटिन पाऊन् र सन्तानले सफलतासँगै सम्बन्ध, संस्कृति र मानवीयताको महत्त्व बुझ्न सकून् । सफलता भविष्य बनाउनु मात्र होइन, प्रियजनलाई समय दिनु र सम्बन्ध जोगाउनु पनि हो । 

(लेखक डा. देवकोटा अस्ट्रेलियामा वातावरण वैज्ञानिकका रूपमा कार्यरत छन् ।)