काठमाडौं : आजको डिजिटल युगमा मानिस र मेसिनबीचको सम्बन्ध केवल काममा मात्र सीमित छैन, यो भावना र प्रेमसम्म पुगिसकेको छ । क्यानडाका एक व्यक्तिले हालै 'साया' नामक एउटा एआई मोडललाई विवाहको प्रस्ताव राखेका छन् भने अमेरिकाकी एक युवतीले 'लियो' नामक च्याटबोटसँग आफ्नो प्रेम सम्बन्ध रहेको स्वीकार गरेकी छिन् । यी घटनाहरू सुन्दा कुनै विज्ञान कथाजस्तो लागे पनि यो वर्तमानको एउटा यथार्थ बनिरहेको छ ।
तथ्यांकअनुसार 'रेप्लिका' जस्ता एआई साथी उपलब्ध गराउने एपहरू अहिले लाखौं मानिसले प्रयोग गरिरहेका छन् । सन् २०२४ को एउटा अध्ययनले देखाएअनुसार यस्ता एप प्रयोग गर्नेमध्ये झन्डै ४० प्रतिशत प्रयोगकर्ताहरू आफ्नो च्याटबोटसँग रोमान्टिक सम्बन्धमा रहेका छन् । प्रयोगकर्तालाई लाग्न सक्छ कि एआईले उनीहरूलाई माया गर्छ, तर विशेषज्ञहरूका अनुसार यो केवल मानवीय अन्तरक्रियाको नक्कल गर्न डिजाइन गरिएको 'एल्गोरिदम' मात्र हो ।
सिंगापुरको नान्यङ टेक्नोलोजिकल युनिभर्सिटीकी सहायक प्राध्यापक रेनवेन झाङका अनुसार धेरैजसो एआई च्याटबोटहरूले मानिसजस्तै व्यवहार गर्नुको पछाडि प्रयोगकर्ताको विश्वास जित्ने र उनीहरूलाई अल्झाइराख्ने कम्पनीहरूको व्यापारिक रणनीति हुन सक्छ । विशेषज्ञहरू हालको कुनै पनि एआईले मानिसले जस्तै महसुस गर्न नसक्नेमा सहमत छन् । जब एआई प्रणालीमा कुनै समस्या आउँछ वा त्यो 'फ्रिज' हुन्छ, तब प्रयोगकर्ताहरूले आफू मेसिनसँग बोलिरहेको तितो यथार्थ महसुस गर्छन् र यसले उनीहरूको भावनामा चोट पुर्याउन सक्छ ।
मानवीय प्रेम एक जटिल अनुभव हो, जसमा जीवविज्ञान र मस्तिष्कको रसायन विज्ञानको ठुलो भूमिका हुन्छ । जैविक मानवशास्त्री हेलेन फिसरका अनुसार प्रेममा 'लस्ट', 'अट्र्याक्सन' र 'अट्याचमेन्ट' गरी तीनवटा स्वतन्त्र पक्षहरू हुन्छन्, जुन डोपामाइन र अक्सिटोसिन जस्ता रसायनहरूद्वारा सञ्चालित हुन्छन् ।
मनोविज्ञान र प्रविधिका विज्ञ नील म्याकआर्थर भन्छन्, 'प्रेमको एउटा बलियो रासायनिक पक्ष हुन्छ, जुन हामीले हाम्रो हड्डी र रसायनमा महसुस गर्छौं ।' एआईले मानिसको सोच्ने प्रक्रियाको नक्कल गर्न सक्छ, जस्तै कसैलाई बारम्बार सम्पर्क गर्न चाहनु, तर यसलाई ठ्याक्कै मानवीय प्रेम भन्न सकिँदैन ।
एआई च्याटबोटहरू प्रायः प्रयोगकर्ताको विचारसँग सहमत हुने र आज्ञाकारी हुने गरी बनाइएका हुन्छन् । प्राध्यापक झाङका अनुसार यस्तो आज्ञाकारी व्यवहारले गर्दा मानिसहरूलाई वास्तविक संसारमा अलि फरक विचार राख्ने मानिसहरूसँग सम्बन्ध गाँस्न र सञ्चार सीप विकास गर्न गाह्रो हुन सक्छ । मानिसहरूले अस्थायी रूपमा एआईबाट सान्त्वना पाए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले उनीहरूको सामाजिक क्षमतामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।
माया महसुस गर्नका लागि चेतना । क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डोनल्ड होफम्यानका अनुसार एआईलाई सचेत बनाउने दिशामा हामी अझै धेरै टाढा छौं । केही अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार भविष्यमा 'न्युरोमर्फिक कम्प्युटिङ' जस्ता प्रविधिले एआईलाई मानव मस्तिष्कको संरचना जस्तै बनाउन सकेमा केही मात्रामा चेतना सम्भव हुन सक्छ ।
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता प्याट्रिक बट्लिन एआई सचेत भइहाले पनि त्यसले गर्ने माया मानिसको भन्दा फरक हुने बताउँछन् । मेसिनहरू मानव नभएको हुनाले उनीहरूले कहिल्यै पनि मानिसले जस्तै माया फर्काउन सक्ने छैनन् ।
प्रविधिले हामीलाई भावनाको यस्तो मोडमा पुर्याएको छ, जहाँ मेसिन र मानिसबीचको रेखा धमिलो हुँदैछ । यद्यपि एआईले सुन्दर प्रेम कविता लेख्न सक्छ वा मिठो कुरा गर्न सक्छ, तर प्रेमको त्यो गहिराइ र रहस्य जुन मानव अनुभवको केन्द्रमा छ, त्यसलाई मेसिनले पूर्ण रूपमा बुझ्न र महसुस गर्न अझै असम्भव प्रायः छ । -बिबिसीको सहयोगमा
.jpg)
