इरान र अमेरिकाबीच भएको नयाँ सम्झौताले युद्धविरामलाई थप दुई महिना विस्तार गर्ने तथा रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः सञ्चालनमा ल्याउने बाटो खोलेको छ । तर सम्झौताका केही आधारभूत प्रश्न अझै अनुत्तरित छन्, जसले यसको दीर्घकालीन सफलतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन् ।
यो सम्झौतामा लेबनानको विषय पनि समेटिएको छ । इरानले सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्नुअघि युद्धका क्रममा दक्षिणी लेबनानमा इजरायलले कब्जा गरेका क्षेत्रबाट फिर्ता हुने प्रतिबद्धता मागेको थियो । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूलाई ‘लेबनानमा जिम्मेवार ढंगले व्यवहार गर्न’ आग्रह गरेका थिए । तर सम्झौतापछि पनि दक्षिणी लेबनान र राजधानी बेरुतमा इजरायली हवाई आक्रमण जारी रह्यो र त्यहाँ इजरायली सेनाको उपस्थिति पनि कायम रह्यो ।
यद्यपि एक अमेरिकी वरिष्ठ अधिकारीले इजरायल र लेबनानी संगठन हिज्बुल्लाहबीच युद्धविराममा सहमति भएको दाबी गरेका छन् । तर इजरायली सेनाका प्रवक्ताले ‘युद्धविराम लागू भए पनि आवश्यक परे पुनः सैन्य कारबाही गर्न तयार रहेको’ बताएका छन् ।
सम्झौताअनुसार लेबनानमा इजरायली सैन्य गतिविधि नियन्त्रण गर्ने जिम्मेवारी अमेरिकामाथि परेको छ । इरानले यस द्वन्द्वमा अमेरिका र इजरायललाई एउटै पक्षका रूपमा हेर्दै आएको छ । पछिल्लो एक वर्षयता ट्रम्प र नेतन्याहूबीचको सम्बन्धबारे निरन्तर प्रश्न उठिरहेका छन् । यी प्रश्नहरूले इरान र समग्र पश्चिम एसियाको सुरक्षाबारे दुवै देशको दृष्टिकोणमा देखिएको अन्तरलाई उजागर गर्छन् ।
सन् २०२५ को गर्मीयाममा दोहास्थित हमासका लक्ष्यहरूमा इजरायलले आक्रमण गरेपछि ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा असन्तुष्टि व्यक्त गरेका थिए । इरानसँगको युद्धका क्रममा बाहिरिएका केही अभिव्यक्तिले नेतन्याहूप्रति ट्रम्पको असन्तोष झन् स्पष्ट पारेका छन् । अमेरिकी सञ्चारमाध्यम एक्सियोससँगको अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले नेतन्याहूको कदमप्रति तीव्र असन्तुष्टि जनाएका थिए । पछि उनले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसल मार्फत पनि इजरायललाई ‘सम्पूर्ण अवस्था बिगार्न नदिन’ चेतावनी दिएका थिए ।
दुई साताअघि पनि इजरायलले हवाई आक्रमण पुनः सुरु गर्ने चेतावनी दिएपछि ट्रम्प र नेतन्याहूबीच तीव्र भनाभन भएको बताइन्छ । यसले अमेरिका र इजरायलबीच उदीयमान रणनीतिक मतभेदलाई थप स्पष्ट बनाएको छ ।
यद्यपि अमेरिका र इजरायल लामो समयदेखि घनिष्ठ कूटनीतिक साझेदार रहँदै आएका छन् र पश्चिम एसियाको भविष्यबारे उनीहरूको दृष्टिकोण प्रायः समान रहँदै आएको छ । अमेरिकी घरेलु राजनीति र विदेश नीतिमा इजरायलको समर्थन महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ । यही सन्दर्भमा राजनीतिक वैज्ञानिक जोन मियर्सहाइमर र स्टेफन वाल्टले आफ्नो चर्चित अध्ययनमा अमेरिका–इजरायल सम्बन्ध ‘भावनात्मक निकटता कि प्रभावशाली लबिइङको परिणाम ?’ भन्ने प्रश्न उठाएका थिए । उनीहरूले अमेरिकन इजरायल पब्लिक अफेयर्स कमिटीको अमेरिकी नीतिनिर्माणमा रहेको प्रभावबारे पनि चर्चा गरेका छन् ।
तर वर्तमान अवस्थामा दुवै देशका रणनीतिक प्राथमिकता फरक दिशातर्फ उन्मुख देखिन्छन् । अमेरिकाका लागि इरानसँग सम्झौता कायम राख्नु प्रमुख उद्देश्य हो । अर्कोतर्फ, इजरायलका धेरै राजनीतिक शक्ति र नागरिकले यस सम्झौतिलाई पराजयका रूपमा हेरेका छन् । त्यहाँ इरान र हिज्बुल्लाहविरुद्ध कडा सैन्य नीति अपनाउनुपर्ने आवाज बलियो छ ।
नेतन्याहू नेतृत्वको गठबन्धन सरकारका एक सदस्य तथा राष्ट्रिय सुरक्षा पक्षधर नेता इतामार बेन–ग्भिरले अमेरिकाको युद्धविराम प्रस्ताव स्वीकार गर्नु नहुने बताएका छन् । उनका अनुसार कुनै सार्वभौम राष्ट्र महाशक्तिको ‘कठपुतली’ बन्न सक्दैन र आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न स्वतन्त्र निर्णय गर्नुपर्छ । उनले दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सैन्य गतिविधि जारी राख्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका छन् ।
यसैबीच, इजरायलका रक्षा मन्त्री इजरायल काट्जले दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सेना यथावत् रहने बताएका छन् । प्रधानमन्त्री नेतन्याहूले पनि गाजा, लेबनान र सिरियामा ‘सुरक्षा क्षेत्र’ कायम राख्ने नीति दोहोर्याएका छन् ।
यी अभिव्यक्तिहरू सम्झौताका मूल सर्तसँग मेल नखाने देखिन्छन् । त्यसैले ट्रम्प–नेतन्याहू सम्बन्ध र अमेरिका–इजरायल साझेदारीको भविष्यबारे नयाँ प्रश्न उठेका छन् । के ट्रम्पले लेबनानबाट सेना फिर्ता गर्न नेतन्याहूमाथि दबाब दिन्छन् ? यदि त्यसो गरे, नेतन्याहूले त्यसलाई स्वीकार गर्नेछन् ? र यसले दुवै नेताको घरेलु राजनीतिक भविष्यमा कस्तो प्रभाव पार्नेछ ?
नेतन्याहूले निकट भविष्यमा निर्वाचनको सामना गर्नुपर्नेछ भने ट्रम्प पनि आगामी मध्यावधि चुनावको तयारीमा छन् । यस्तो अवस्थामा जब दुई निकट सहयोगी देश आफ्ना राष्ट्रिय हित र राजनीतिक प्राथमिकतामा स्पष्ट रूपमा फरक दिशामा उभिएका देखिन्छन्, यो सम्झौता कति समय टिक्ला भन्ने प्रश्न अझै खुला नै छ । यस सम्झौताको भविष्य र अमेरिका–इजरायल सम्बन्धमा यसको प्रभाव के हुनेछ भन्ने कुरा अन्ततः समयले नै निर्धारण गर्नेछ ।
— द कनभर्सेसनबाट
.jpg)
