विश्व श्रम बजार आज तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । विगतमा वैदेशिक रोजगारीका लागि मुख्य आधार श्रमिकको उपलब्धता र शारीरिक श्रम क्षमता मात्र मानिन्थ्यो । तर आधुनिक अर्थतन्त्र, चौथो औद्योगिक क्रान्ति, स्वचालन र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धासँगै रोजगारको मूल्यांकन सीप, दक्षता, सुरक्षा ज्ञान, उत्पादकत्व र व्यावसायिक योग्यतामा आधारित हुन थालेको छ । विश्वका विकसित तथा श्रम आयात गर्ने राष्ट्रहरूले अब केवल श्रमिकको संख्या होइन, उनीहरूको गुणस्तर र प्रमाणित दक्षतालाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् । यही परिवर्तित सन्दर्भमा साउदी अरेबियाले लागू गरेको ‘स्किल भेरिफिकेसन प्रोग्राम (एसभिपी)’ लाई बुझ्न आवश्यक छ ।

स्किल भेरिफिकेसन प्रोग्राम (एसभिपी) साउदी अरेबियाले विदेशी श्रमिकको वास्तविक पेसागत दक्षता परीक्षण गर्न लागू गरेको औपचारिक प्रणाली हो । यसअन्तर्गत श्रमिकले आफूले आवेदन दिएको पेसासँग सम्बन्धित सैद्धान्तिक र व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुपर्छ । विशेषगरी निर्माण, विद्युत्, मेकानिकल, वेल्डिङ, पाइपफिटिङ, एसी तथा रेफ्रिजेरेसन, अटोमोबाइललगायत प्राविधिक क्षेत्रमा यो प्रणाली लागू गरिएको छ । यसको उद्देश्य नक्कली प्रमाणपत्र नियन्त्रण गर्नु, कार्यस्थल सुरक्षा सुधार गर्नु, योग्य जनशक्ति उपलब्ध गराउनु तथा परियोजनाको गुणस्तर र उत्पादकत्व सुनिश्चित गर्नु हो ।

एसभिपीलाई केवल एउटा रोजगार प्रक्रिया वा प्रशासनिक नीति मात्रका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यो साउदी अरेबियाको दीर्घकालीन राष्ट्रिय रूपान्तरण योजना ‘भिजन २०३०’सँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ । सन् २०१६मा सार्वजनिक गरिएको भिजन २०३०को उद्देश्य साउदी अर्थतन्त्रलाई तेलमा आधारित संरचनाबाट विविधीकृत, प्रतिस्पर्धी र ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्नु हो । यस योजनाअन्तर्गत पर्यटन, ऊर्जा, प्रविधि, पूर्वाधार, औद्योगिक विकास तथा निजी क्षेत्र विस्तारलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।

निओम सिटी, रेड सी परियोजना, किद्दिया, रियाद मेट्रोलगायत अर्बौं डलरका परियोजना सफल बनाउन दक्ष र प्रमाणित जनशक्ति आवश्यक पर्छ । यही कारण साउदी सरकारले अब केवल सस्तो श्रमभन्दा दक्ष श्रमलाई प्राथमिकता दिने नीति अपनाएको छ । एसभिपी त्यही रणनीतिक सोचको परिणाम हो, जसले श्रम बजारलाई गुणस्तरमा आधारित बनाउन खोजेको छ ।

साउदी अरेबियाले लामो समयसम्म विदेशी श्रमिकको कागजी योग्यता र वास्तविक कार्यक्षमताबीच ठुलो अन्तर अनुभव गरेको थियो । धेरै प्राविधिक पदमा कार्यरत व्यक्तिहरूले अपेक्षित सीप प्रदर्शन गर्न नसक्ने, सुरक्षा मापदण्ड पालना नगर्ने तथा उपकरणको सही प्रयोग गर्न नसक्ने समस्या देखिएको थियो । यसले कार्यस्थल दुर्घटना, परियोजना ढिलाइ, आर्थिक क्षति र उत्पादकत्वमा नकारात्मक प्रभाव पारेको थियो । एसभिपीको मूल उद्देश्य यिनै समस्यालाई नियन्त्रण गर्दै योग्य र सक्षम जनशक्ति मात्र श्रम बजारमा प्रवेश गराउनु हो ।

अन्य देशका अभ्यास

साउदी अरेबियाको एसभिपी कुनै पृथक वा असामान्य अभ्यास होइन । विश्वका अधिकांश विकसित राष्ट्रहरूले विदेशी श्रमिकका लागि सीप तथा भाषा परीक्षणलाई रोजगार प्रक्रियाको अभिन्न हिस्सा बनाइसकेका छन् । जापानमा प्राविधिक इन्टर्न तालिम कार्यक्रम (टिआइटिपी) र निर्दिष्ट सीपयुक्त श्रमिक (एसएसडब्लु)अन्तर्गत पेसागत सीप परीक्षण र जापानी भाषा परीक्षा अनिवार्य छ । दक्षिण कोरियामा रोजगार अनुमति प्रणाली (इपिएस)अन्तर्गत इपिएस–टोपिक भाषा परीक्षाबिना रोजगारी सम्भव छैन ।

जर्मनीमा स्वास्थ्य, नर्सिङ, इन्जिनियरिङ तथा प्राविधिक क्षेत्रमा काम गर्न पेसागत योग्यताको मान्यता र जर्मन भाषा दक्षता प्रमाणित गर्नुपर्छ । अस्ट्रेलियामा ट्रेड्स रिकग्निसन अस्ट्रेलिया र इन्जिनियर्स अस्ट्रेलियामार्फत सीप मूल्यांकन गरिन्छ । क्यानडा, बेलायत र न्युजिल्यान्डमा भाषा दक्षता र पेसागत प्रमाणीकरण रोजगार प्रक्रियाको आधारभूत सर्त बनेको छ । यसरी हेर्दा, आधुनिक श्रम बजारमा सीप परीक्षण कुनै अपवाद होइन, बरु अन्तर्राष्ट्रिय मानक बनिसकेको देखिन्छ ।

सकारात्मक पक्ष र चुनौती

एसभिपीले श्रमिकको वास्तविक सीप प्रमाणित गर्ने भएकाले रोजगारदाताको विश्वास बढाउँछ । योग्य जनशक्ति मात्र श्रम बजारमा प्रवेश गर्ने भएकाले कार्यस्थल सुरक्षा सुधार हुन्छ र दुर्घटनाको जोखिम घट्छ । नक्कली प्रमाणपत्र तथा झुटा अनुभवको प्रयोग नियन्त्रण गर्न पनि यो प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ । दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा प्रमाणित सीप भएका श्रमिकले उच्च तलब, राम्रो पद तथा स्थिर रोजगार अवसर प्राप्त गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ । यसले श्रम बजारलाई व्यवस्थित बनाउनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा पनि बढाउँछ ।

यद्यपि, एसभिपीसँग केही व्यावहारिक चुनौती पनि जोडिएका छन् । परीक्षा शुल्क, तालिम, यात्रा तथा पुनः परीक्षणका कारण श्रमिकमाथि अतिरिक्त आर्थिक भार पर्न सक्छ । प्रक्रिया जटिल हुँदा वैदेशिक रोजगार प्राप्त गर्न लाग्ने समय बढ्न सक्छ । यदि परीक्षण प्रणाली सीमित संस्था वा एजेन्टहरूको नियन्त्रणमा रह्यो भने प्रतिस्पर्धा घट्ने र शुल्क वृद्धि हुने सम्भावना पनि रहन्छ । ग्रामीण तथा आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गका श्रमिकका लागि तयारी र प्रशिक्षणमा पहुँच सीमित हुँदा अवसरको असमानता सिर्जना हुन सक्छ । त्यसैले सीप प्रमाणीकरणको अवधारणाभन्दा पनि यसको कार्यान्वयन प्रणाली पारदर्शी, प्रतिस्पर्धी र श्रमिकमैत्री हुनु बढी महत्वपूर्ण विषय हो ।

नेपालका लागि अवसर

नेपाल लामो समयदेखि वैदेशिक रोजगारमा निर्भर राष्ट्र भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली श्रमिकहरू प्रायः न्यून सीपयुक्त श्रमिकका रूपमा चिनिएका छन् । बदलिँदो विश्व श्रम बजारले भने अब संख्या होइन, दक्षता र उत्पादकत्वलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ ।

फिलिपिन्सले व्यवस्थित सीप विकास, भाषा प्रशिक्षण र प्रमाणिकरण प्रणालीमार्फत विश्व श्रम बजारमा आफ्नो प्रतिष्ठा निर्माण गरेको उदाहरण नेपालका लागि प्रेरणादायी हुन सक्छ । यदि नेपालले प्राविधिक शिक्षा, सीप विकास, भाषा दक्षता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणीकरण प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन सक्यो भने एसभिपीजस्ता कार्यक्रम चुनौतीभन्दा बढी अवसरका रूपमा रूपान्तरण हुन सक्छन् ।

नेपालमा एसभिपीसम्बन्धी बहस मुख्यतः लागत, पहुँच र प्रक्रियागत जटिलतासँग जोडिएको छ । केही सरोकारवालाले यसलाई अतिरिक्त आर्थिक भार वा सीमित संस्थामार्फत सञ्चालन हुने सम्भावित प्रणालीका रूपमा आलोचना गरेका छन् । तर सीप प्रमाणीकरणको अवधारणालाई सिन्डिकेटसँग तुलना गर्नु वस्तुगत देखिँदैन । सिन्डिकेटको अर्थ प्रतिस्पर्धा समाप्त गरी बजार नियन्त्रण गर्नु हो । जबकि एसभिपी साउदी सरकारद्वारा लागू गरिएको सार्वजनिक नीति हो, जसको उद्देश्य श्रमिकको वास्तविक दक्षता परीक्षण गर्नु हो । यहाँ मूल प्रश्न प्रणालीको उद्देश्य होइन, यसको कार्यान्वयन कति पारदर्शी र निष्पक्ष छ भन्ने हो ।

निष्कर्ष

साउदी अरेबियाको स्किल भेरिफिकेसन प्रोग्राम आधुनिक श्रम बजारको सीप–आधारित रूपान्तरणको महत्वपूर्ण हिस्सा हो । भिजन २०३०को व्यापक आर्थिक तथा श्रम सुधार योजनासँग जोडिएको यो कार्यक्रमले साउदी श्रम बजारलाई गुणस्तरीय, सुरक्षित र प्रतिस्पर्धी बनाउने प्रयासको प्रतिनिधित्व गर्छ ।

यसका सकारात्मक पक्षमा सीप प्रमाणीकरण, सुरक्षा सुधार, उत्पादकत्व वृद्धि र रोजगारदाताको विश्वास अभिवृद्धि रहेका छन् भने लागत, पहुँच र प्रक्रियागत जटिलताजस्ता चुनौती पनि विद्यमान छन् । तर यी चुनौती प्रणालीको अवधारणाभन्दा बढी यसको कार्यान्वयनसँग सम्बन्धित छन् । नेपालका लागि एसभिपी केवल एउटा परीक्षा प्रणाली होइन, विश्व श्रम बजारको बदलिँदो दिशाको संकेत हो । अब नेपाली श्रमिकको प्रतिस्पर्धा केवल कम लागतमा काम गर्ने क्षमतामा सीमित रहने छैन, उनीहरूको सफलता सीप, दक्षता, भाषा क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतामा आधारित हुनेछ ।

अन्ततः, नेपालले अब केवल श्रमिक आपूर्ति गर्ने राष्ट्रको पहिचानबाट माथि उठ्दै दक्ष, प्रशिक्षित र प्रमाणित जनशक्ति निर्यात गर्ने राष्ट्रका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्नुपर्ने समय आएको छ । एसभिपीजस्ता प्रणालीलाई यही दीर्घकालीन रणनीतिक दृष्टिकोणबाट हेर्न आवश्यक छ ।