पूर्वतराईको एउटा सानो गाउँ थियो, सिरसिया । गाउँको छेउमै फैलिएको उर्वर जमिन, प्ययुँ र सिसौका पातले हल्लिएको हल्का हावा र बिहान–बेलुकी गुन्जने काग–कोइलीको आवाजले यो गाउँलाई अरू गाउँभन्दा केही बेग्लै बनाएको थियो । तर, समयसँगै मानिसहरूका प्राथमिकता बदलिँदै गए । पैसा, लाभ, गति, लाभांश, पढाइ, रोजगारी, अनि त्यसैसँग जोडिएर आधुनिकताको स्वाद ।
सिरसियामा बस्ने अधिकांश परिवार खेतीपातीमा निर्भर थिए । खेत नरोपी बाँच्न गाह्रो, रोपेरै पनि बाँच्न अझै गाह्रो । धान–गहुँ, मकै–दाल, तरकारी–फलफूल, सबै खेती गरिन्थ्यो । गाउँका बुढापाकाहरू गर्व गर्थे, ‘हाम्रो माटोले मान्छे लत्याएको छैन, तर मान्छेहरूले नै माटो लत्याउन थाले ।’
गाउँका युवाहरू सहर पस्न थालेपछि खेतमा उस्तै हात बाँकी रहेनन् । तर यो कथामा खास पात्र भने एउटा वृद्ध किसान हो । जसको नाम गोपाल महत थियो । उमेरले ६८ पार गरेको, शरीर झुरिएको, तर मनचाहिँ अझै २५ वर्षकै जस्तै जोसिलो थियो । गोपाल महतको एउटा ठुलो खेत थियो, बुबाको पालादेखि स्याहारिएको, पिँढी–पिँढी जोडिएको जग्गा । उनी भन्थे, ‘माटो हाम्रो आमा हो । जसले छाड्यो, ऊ अनाथ । जसले सुनेन, ऊ आफू नै हरायो ।’
गोपालका छोराछोरी सहरतिर पलायन भए । छोरी आरती पढ्न काठमाडौं, छोराहरू सुजन भारत र नवराज काठमाडौंमा काम गर्न गए । बुढेसकालमा बुहारी बितेकी, श्रीमती पनि बर्सौंपहिले भूकम्पकै बेला ढलेकी । गोपाल महतसँग अब साथी भनेको त्यो माटो, हलो–जुवा, दुईवटा गोरु र केही गाउँलेहरू मात्र बाँकी थिए ।
गाउँका बाँकी किसानहरू पनि थाकिसकेका पिँढीजस्तै । मौसम परिवर्तनले खेती अल्झिएको, पानी कहिले धेरै, कहिले कम । मल किन्न पैसा छैन, पैसा भए पनि मल छैन । गाउँमा सुनिन्थ्यो– जग्गा बेचेर सहर बस्नुपर्छ, केही छैन खेतीले, जो सहर गयो त्यही मान्छे भयो, माटोले भोक मेटाउँदैन । पैसै कमाउनुपर्छ ।
गोपाल मुस्कुराइदिन्थे, ‘माटो बोल्दैन, तर मान्छे बोलिरहेको बुझ्नेले सुन्छ ।’
एकदिन बिहान, गोपाल आफ्नो खेतमा घाँस काट्ँदै थिए । घाम हल्का उदाउँदै थियो । त्यहीबेला गाउँका तीनजना दलालजस्ता बाटो काट्दै आए । सुटकेसजस्तो ब्याग, हातमा क्यामेरा, मोबाइलमा नक्सा खोल्दै ।
पहिलोले भन्यो, ‘बुबा, नमस्ते । तपाईं यो खेत बेच्न इच्छुक हुनुहुन्छ ?’
गोपाल हाँसे, ‘किन ?’
‘हामी कम्पनीका मान्छे । यहाँ उद्योग खोल्ने सम्भावना छ । बजार बढ्दै छ ।’
गोपालले हात बट्ट्याए, ‘उद्योग खोल्ने ठाउँ धेरै छन् । यो जमिन म बेच्दिनँ । यो मेरो आमाको सम्झना हो ।’
दोस्रो मान्छेले भन्यो, ‘बुबा, पैसा चाहिन्छ भने हामी राम्रो मूल्य दिन्छौं ।’
गोपाल सिधा आँखामा हेरे, ‘मलाई चाहिएको पैसा होइन । चाहिएको त तपाईंहरूलाई बेच्नेजस्तै मन भएर मान्छेको पहिचान बेच्ने बानी हैन ।’
ती मान्छेहरू एकआपसमा हेरेर हाँसे, ‘बुढा मान्छे, पुरानो सोच ।’ गोपाल फेरि मुस्कुराए ।
तर त्यो दिनपछि गाउँभरि हल्ला चल्यो, ‘बुढो गोपाल पागलजस्तै भइसकेछ । सबैले जग्गा बेच्दै छन्, ऊ मात्रै रोकिएको छ ।’
बर्खा लागिसकेको थियो । गाउँतिर नदीहरू बढ्दै थिए । गोपाल महत आधा रातिसम्म खेत हेर्न जान्थे । कहिले पानी कतै बग्यो कि, थुप्रो भरिरहेको छ कि, बाली डुब्छ कि ।
एकरात भारी वर्षा भयो । नदीमा एकैछिनमा बाढी आयो । गाउँका धेरै खेत डुबानमा पर्यो । सबै बालीहरू बग्यो । किसानहरू रुँदै, कराउँदै उठे । धेरैको बर्र्सौंको मिहिनेत एकैरातमा सकियो ।
गोपालको खेत पनि आधा डुब्यो । तर, बाँकी आधा गोपालले बनाएको परम्परागत अस्थायी बाँधले जोगियो ।
गाउँका धेरै किसान जवाफै नपाएर दुःखी भए । यो घटना गाउँभरि फैलियो, ‘मौसम नै बिग्रिसक्यो । माटोले बारी माया गर्दैन ।’
गोपालले भने, ‘माटोले माया गरेको छ नि ! मान्छेहरूले नबुझ्ने बानी छ ।’ डुबानपछि केही दिनमै गाउँमा सरकारी प्रतिनिधिहरू आए । गाउँमा आउनु त नियमितजस्तै थियो, तर समाधानचाहिँ खासै नआउने ।
प्रतिनिधिले औपचारिक भाषण दिए, ‘ठुलो परियोजना ल्याउँछौं, किसानलाई राहत मिल्छ, वैकल्पिक रोजगारी मिल्छ ।’
गोपालले पछाडि फर्केर हेरे, त्यो राहत भनेको दुई किलो चामल, एउटा त्रिपाल र फोटो खिच्न आएको टोली थियो । त्यो कुनै नयाँ कुरा थिएन । गाउँका युवाहरू फेरि सहरतिर बग्न थाले । सिरसिया गाउँ सुनसान हुन थाल्यो । त्यसबेलासम्म गाउँमा एकजना मात्र जुझारु किशोरी थिइन्, समृद्धि । उनी १७ वर्षकी थिइन्, कक्षा १२मा पढ्दै गरेकी । उसको मन खेतीतिर लागेको थियो । उनी गोपाल महतको खेतमा कहिलेकाहीँ सघाउन आउँथिन् । एक दिन समृद्धिले सोधिन्, ‘बा, सबैले किन भन्छन् कृषि खत्तम भयो भनेर ? माटो बोल्दैन रे !’
गोपाल मुस्कुराउँदै भने, ‘माटो बोल्छ, छोरी । तर हामीले सुन्न छाडेका छौं । हाम्रा हतार र लोभले कान थुनिदिन्छन् ।’
‘तर कसरी बोल्छ माटो ?’
‘जवाफ पनि आफैं दिन्छ । समय, मौसम, बालीको रंग, पानीको बगाइ, बीउको अंकुर । सबै संकेत ।’
समृद्धिले सोधिन्, ‘तर मान्छे त किन सुन्दैनन् ?’
धेरैबेर उनीहरू चुप रहे । आकाश रातो हुँदै थियो । हावाले बाली हल्लाइरहेको थियो । समृद्धिलाई लाग्यो, आज सिरसिया गाउँ फेरि नयाँ जन्मिएको छ । अनि मनमनै कान लगाएर त्यो आवाज सुनिन् ।
बाली हल्लिँदा बनेको मुस्कानजस्तो आवाज । गोपालको मनदेखि फैलिएको भरोसाजस्तो आवाज र माटोको गहिरो, धैर्ययुक्त भाषा । माटो बोल्दैन, भनिन्छ । तर जब मान्छे सुन्न थाल्छ, माटो कहिल्यै चुप हुँदैन ।
.jpg)
