माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई)पछि नेपाली विद्याथीरूको जीवन नयाँ घुम्तीमा प्रवेश गर्छ । जहाँ निर्णयहरू केवल शैक्षिक मात्र नभई जीवनपर्यन्त प्रभाव पार्ने खालका हुन्छन् । यही संवेदनशील मोडमा उभिएका युवाका लागि स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा आजको युगसापेक्ष, यथार्थपरक र भविष्यउन्मुख विकल्पका रूपमा उदाउँदै गएको छ । बदलिँदो सामाजिक संरचना, स्वास्थ्यप्रतिको बढ्दो सचेतना र विश्वव्यापी जनसांख्यिकीय परिवर्तनहरूले यस क्षेत्रलाई अझै सुदृढ र अवसरसम्पन्न बनाउँदै लगेका छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा, स्वास्थ्य सेवा विस्तारको गति पछिल्लो दशकमा तीव्र भएको देखिन्छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका उपलब्ध तथ्यांकहरूअनुसार देशभर १२५ भन्दा बढी सरकारी अस्पताल, चार हजारभन्दा बढी स्वास्थ्य संस्था (प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, स्वास्थ्य चौकी लगायत) र हजारौं निजी क्लिनिक तथा डायग्नोस्टिक सेन्टर सञ्चालनमा छन् । संघीय संरचनाको कार्यान्वयनपछि स्थानीय तहमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न गरिएको लगानीले दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको मागलाई तीव्र बनाएको छ । तर, विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डअनुसार आवश्यक जनशक्तिको तुलनामा नेपालमा अझै पनि स्वास्थ्यकर्मीको कमी रहेको तथ्य सार्वजनिक भइसकेको छ ।

यही अन्तरलाई पूरा गर्ने आधार हो, स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा । प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद्अन्तर्गत सञ्चालन हुने डिप्लोमा तहका कार्यक्रमले हरेक वर्ष हजारौं विद्यार्थीलाई व्यावहारिक सीपसहित बजारमा प्रवेश गराइरहेका छन् । डिप्लोमा इन फार्मेसी, सर्टिफिकेट इन मेडिकल ल्याब टेक्नोलोजी, रेडियोग्राफी, हेल्थ असिस्टेन्टजस्ता कार्यक्रम तीन वर्षको अवधिमा सम्पन्न हुने र सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै अस्पतालमा प्रत्यक्ष अभ्यासको अवसर प्रदान गर्ने भएकाले रोजगारयोग्य जनशक्ति उत्पादनमा प्रभावकारी मानिन्छन् ।

रोजगारीका दृष्टिले पनि यो क्षेत्र अत्यन्त आशाजनक देखिन्छ । विभिन्न संस्थागत अध्ययन तथा सरोकारवालाको अनुभवका आधारमा स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा हासिल गरेका करिब ७० देखि ८५ प्रतिशत विद्यार्थी अध्ययन सम्पन्न भएको ६ महिनादेखि एक वर्षभित्र कुनै न कुनै पेसामा आबद्ध हुने गरेका छन् । विशेषगरी फार्मेसी, ल्याब र नर्सिङ सहायक क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको माग अत्यन्त स्थिर र निरन्तर विस्तारोन्मुख छ । नेपालमा स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमको विस्तार, निजी अस्पतालको संख्या वृद्धि र रोग पहिचानमा प्रविधिको प्रयोग बढ्दै जाँदा यस्ता प्राविधिकको आवश्यकता अझै बढ्ने देखिन्छ ।

विश्वव्यापी परिप्रेक्ष्यमा झन् ठूलो अवसरको ढोका खुलेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्युएचओ)ले सन् २०३० सम्म विश्वमा करिब १ करोड ८० लाख स्वास्थ्यकर्मीको अभाव हुने प्रक्षेपण गरेको छ । विशेषगरी वृद्धजनको संख्या तीव्र रूपमा बढ्दै गइरहेको विकसित मुलुकहरू, जस्तै ः जापान, क्यानडा, जर्मनीमा केयरगिभर, नर्सिङ सहायक तथा स्वास्थ्य सहयोगीको माग उच्च छ । नेपालबाट पनि पछिल्ला वर्ष हजारौं युवाहरू यस्ता क्षेत्रमा वैदेशिक रोजगारीमा गइरहेका छन् । यसले स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा केवल स्वदेशमै सीमित अवसर होइन, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमबजारमा समेत प्रतिस्पर्धी बन्न सक्ने आधार भएको पुष्टि गर्छ ।

यद्यपि, अवसरसँगै जिम्मेवारी पनि उत्तिकै गम्भीर हुन्छ । स्वास्थ्य क्षेत्र मानवीय जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको संवेदनशील क्षेत्र भएकाले यहाँ कार्यरत जनशक्तिमा दक्षता, अनुशासन, नैतिकता र सेवाभाव अनिवार्य गुणका रूपमा अपेक्षित हुन्छ । केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु पर्याप्त हुँदैन । निरन्तर अभ्यास, अद्यावधिक ज्ञान र पेसाप्रतिको प्रतिबद्धताले मात्र दीर्घकालीन सफलता सुनिश्चित गर्न सक्छ । त्यसैले विद्यार्थीहरूले गुणस्तरीय शिक्षण संस्था छनोट गर्नुका साथै आफ्नो सीपलाई व्यवहारमा निखार्दै लैजानु अपरिहार्य हुन्छ ।

सामाजिक दृष्टिले पनि स्वास्थ्य प्राविधिकको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । नेपालको ग्रामीण तथा दुर्गम भेगहरूमा अझै पनि विशेषज्ञ चिकित्सकको पहुँच सीमित छ । त्यस्ता स्थानमा हेल्थ असिस्टेन्ट, ल्याब टेक्निसियनजस्ता प्राविधिकले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएका छन् । उनीहरूको योगदानले हजारौं नागरिकको जीवनरक्षा मात्र होइन, समग्र स्वास्थ्य सूचकांक सुधारमा समेत टेवा पुर्‍याएको छ । यस अर्थमा स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा केवल व्यक्तिगत उन्नतिको माध्यम नभई सामाजिक रूपान्तरणको एउटा सशक्त साधन पनि हो ।

आगामी दिनमा स्वास्थ्य क्षेत्र अझै प्रविधिमैत्री, अनुसन्धानमुखी र सेवा–केन्द्रित बन्दै जानेछ । टेलिमेडिसिन, डिजिटल हेल्थ र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई)को प्रयोगले स्वास्थ्य सेवामा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरिरहेका छन् । यस्तो परिवर्तित सन्दर्भमा प्राविधिक जनशक्तिको भूमिका झन् सुदृढ हुँदै जानेछ । सीप, प्रविधि र मानवीय संवेदनशीलताको समुचित समन्वय गर्न सक्ने जनशक्ति नै भविष्यमा सफल हुनेछन् ।

यसरी, एसइईपछिको यात्रामा स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा रोज्नु भनेको केवल जीविकोपार्जनको बाटो रोज्नु होइन । यो एक जिम्मेवार, सम्मानजनक र दीर्घकालीन सम्भावनायुक्त जीवनयात्रा सुरु गर्नु हो । आजका युवाहरूले यदि दूरदृष्टि, परिश्रम र प्रतिबद्धतासहित यस क्षेत्रमा कदम चाल्न सके भने उनीहरू केवल आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने छैनन्, बरु समग्र राष्ट्रको स्वास्थ्य प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने अभियानमा समेत सहयात्री बन्नेछन् ।

समुन्नत राष्ट्र निर्माणको आधार सशक्त मानव संसाधन हो, र स्वास्थ्यजस्तो आधारभूत क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नु राष्ट्रको दीर्घकालीन समृद्धिको पूर्वाधार हो । त्यसैले एसइई पछिका विद्यार्थीलाई स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षातर्फ उन्मुख गराउनु आजको आवश्यकता मात्र नभई भोलिको सुरक्षित, स्वस्थ र समृद्ध नेपालको आधारशिला हो ।

एसइईपछि स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा आजका युवाका लागि रोजगारमुखी, व्यावहारिक र भविष्य सुनिश्चित गर्ने महत्वपूर्ण विकल्प बनेको छ । काठमाडौंका सिटिइभिटीअन्तर्गत सञ्चालन हुने शुभेच्छा पोलिटेक्निकल कलेजजस्ता उत्कृष्ट संस्थाहरूले गुणस्तरीय स्वास्थ्य शिक्षा प्रदान गरिरहेका छन् । विशेषगरी शुभेच्छा पोलिटेक्निकल कलेजले १०० प्रतिशत रिजल्ट हासिल गर्दै आफ्नै १०० शय्याको अस्पताल तथा उत्कृष्ट प्रयोगशालासहित व्यावहारिक शिक्षामा जोड दिएको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । नेपालमा स्वास्थ्य संस्थाहरूको वृद्धि र दक्ष जनशक्तिको अभावका कारण यस क्षेत्रमा माग निरन्तर बढ्दो छ । डिप्लोमा तहका फार्मेसी, ल्याब, रेडियोग्राफीजस्ता कार्यक्रमले छोटो समयमै सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादन गर्दै ७०–८५ प्रतिशत रोजगारी सुनिश्चित गर्ने देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि स्वास्थ्यकर्मीको अभावले अवसर बढाएको छ । दक्षता, अनुशासन र सेवाभावसहित अघि बढे स्वास्थ्य प्राविधिक शिक्षा व्यक्तिगत उन्नति मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरण र राष्ट्र निर्माणको सशक्त आधार बन्न सक्छ ।