नेपालको चिया उद्योग आज अस्तित्वको गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेको छ । एक समय पूर्वी नेपालको आर्थिक मेरुदण्ड मानिएको चिया क्षेत्र अहिले उत्पादन लागत वृद्धि, श्रमिक समस्या, जलवायु परिवर्तन र सबैभन्दा महत्वपूर्ण रूपमा निर्यात बजारको संकुचनका कारण थलिन पुगेको छ । इलामका पहाडी भेगदेखि झापाका विशाल चिया बगानसम्म फैलिएको यो उद्योग केवल कृषि उत्पादनको क्षेत्र मात्र होइन, करिब ६० हजार श्रमिक र तिनका परिवारको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र हो । तर विडम्बना, आज यही उद्योग बन्द हुने संघारमा पुगेको तितो यथार्थ देखिन थालेको छ ।

नेपालमा उत्पादित चियाको ठुलो हिस्सा भारतसहित छिमेकी मुलुक हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने गरेको छ । विशेषगरी झापामा उत्पादित सिटिसी चिया र इलाममा उत्पादित अर्थोडक्स चियाको बजार भारतसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । तर पछिल्ला वर्ष भारतले आफ्नै चिया उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन थालेपछि नेपाली चियाको निर्यातमा विभिन्न अवरोध देखिन थालेका छन् । सीमामा हुने ढिलाइ, गुणस्तर प्रमाणीकरणका जटिल प्रक्रिया, मूल्य निर्धारणमा भारतीय बजारमाथिको निर्भरता तथा विभिन्न गैरभन्सार अवरोधका कारण नेपाली चियाले सहज बजार पाउन सकिरहेको छैन ।

चिया उद्योग जानकारका अनुसार उत्पादन भएर गोदाममा थन्किएको चिया बिक्री हुन नसक्नु अहिलेको सबैभन्दा ठुलो समस्या बनेको छ । उद्योगले उत्पादन गरिरहे पनि बजार नपाउँदा नगद प्रवाहमा संकट उत्पन्न भएको छ । उद्योगीहरूले किसानलाई भुक्तानी गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन् भने श्रमिकलाई समयमै पारिश्रमिक दिनसमेत समस्या देखिन थालेको छ । उद्योगको चक्र नै अवरुद्ध हुने अवस्था सिर्जना भएको छ ।

नेपालमा करिब २९ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती भइरहेको छ । यस क्षेत्रबाट वार्षिक अर्बौं रुपैयाँबराबरको चिया उत्पादन हुने गरेको छ । तर उत्पादन बढ्दै जाँदा बजार विस्तार हुन नसक्नु उद्योगका लागि ठुलो चुनौती बनेको छ । विशेषगरी छिमेकी मुलुकमा निर्यात घट्दा त्यसको प्रत्यक्ष असर उद्योगको आर्थिक स्वास्थ्यमा परेको छ । उत्पादन भएर बिक्री नहुने अवस्था कुनै पनि उद्योगका लागि दीर्घकालीन रूपमा घातक हुन्छ ।

यसको सबैभन्दा ठुलो मार श्रमिकमाथि परेको छ । चिया उद्योगमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा आश्रित ६० हजारभन्दा बढी श्रमिकमध्ये अधिकांश महिला छन् । उनीहरू दैनिक ज्यालामा आश्रित छन् । उद्योगको आम्दानी घट्दा पहिलो प्रभाव श्रमिकको पारिश्रमिक, सेवा सुविधा र रोजगारी सुरक्षामा देखिन्छ । कतिपय उद्योगले कामको समय घटाउने, नयाँ श्रमिक भर्ना रोक्ने वा खर्च कटौती गर्ने उपाय अपनाउन थालेका छन् । यदि यही अवस्था लम्बियो भने श्रमिक कटौतीको अवस्था आउन सक्ने खतरा पनि बढ्दै गएको छ ।

अर्कोतर्फ, उत्पादन लागत भने निरन्तर बढिरहेको छ । मलखाद, औषधि, ढुवानी, विद्युत्, प्रशोधन तथा श्रम लागतमा भएको वृद्धिले उद्योगलाई थप दबाबमा पारेको छ । निर्यातबाट आम्दानी घट्दै जाँदा लागत धान्न झन् कठिन भइरहेको छ । उद्योगीहरूले बारम्बार सरकारसँग सहुलियत, बजार विस्तार र निर्यात प्रवर्धनका कार्यक्रम माग गर्दै आएका छन्, तर अपेक्षित परिणाम देखिएको छैन ।

चिया उद्योगको संकटको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष राज्यको उदासीनता पनि हो । मुलुकको प्रमुख नगदे बाली र निर्यातमुखी उत्पादनमध्ये एक भए पनि चिया क्षेत्रले आवश्यक नीतिगत संरक्षण पाउन सकेको छैन । कृषि, उद्योग र व्यापार नीतिबीच समन्वयको अभाव देखिन्छ । चिया उत्पादनदेखि प्रशोधन र निर्यातसम्मका समस्यालाई एकीकृत रूपमा सम्बोधन गर्ने दीर्घकालीन रणनीति अझै निर्माण हुन सकेको छैन । परिणामस्वरूप उद्योगी, किसान र श्रमिक सबै अन्योलमा छन् ।

जलवायु परिवर्तनले पनि चिया क्षेत्रलाई थप प्रभावित बनाएको छ । इलाम र आसपासका क्षेत्रमा अनियमित वर्षा, लामो सुक्खा अवधि तथा नयाँ रोग–किराको प्रकोपका कारण उत्पादन र गुणस्तर दुवै प्रभावित हुन थालेका छन् । उत्पादन घट्दा लागत बढ्छ र बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न झन् कठिन हुन्छ । यसले उद्योगको संकटलाई अझ जटिल बनाएको छ ।

सबैभन्दा चिन्ताजनक विषय के हो भने नेपाली चियाको गुणस्तर विश्वस्तरमा प्रशंसित भए पनि त्यसको लाभ उत्पादक, उद्योगी र श्रमिकसम्म पुग्न सकेको छैन । इलामको अर्थोडक्स चियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विशेष पहिचान बनाएको छ । तर पर्याप्त ब्रान्डिङ, प्रत्यक्ष निर्यात प्रणाली र सरकारी कूटनीतिक पहलको अभावमा नेपाली चिया अझै पनि धेरै हदसम्म भारतीय बजारको भरमा निर्भर छ । यही निर्भरता आज उद्योगका लागि ठुलो जोखिम बनेको छ ।

वास्तवमा, नेपाली चिया उद्योगले वर्षौंदेखि भारतीय बजारलाई मुख्य आधार बनाउँदै आएको छ । जब कुनै उद्योग एउटा मात्र बजारमा अत्यधिक निर्भर हुन्छ, त्यहाँ उत्पन्न हुने सानो नीतिगत परिवर्तनले पनि ठुलो असर पार्न सक्छ । अहिले त्यही अवस्था नेपाली चिया उद्योगले भोगिरहेको छ । भारतमा निर्यातमा देखिएका अवरोधले नेपाली उद्योगको कमजोरी उजागर गरिदिएको छ । यसले वैकल्पिक अन्तर्राष्ट्रिय बजार खोज्न ढिला भइसकेको सन्देशसमेत दिएको छ ।

यदि छिमेकी मुलुकमा निर्यात सहज बनाउन सकिएन भने उद्योग बन्द हुने खतरा वास्तविक बन्न सक्छ । उद्योग बन्द हुनु भनेको केवल कारखानाको ढोका बन्द हुनु मात्र होइन, हजारौं परिवारको चुलो निभ्नु हो । इलाम र झापाका ग्रामीण बस्तीको अर्थतन्त्र धराशायी हुनु हो । वैदेशिक रोजगारीतर्फको पलायन बढ्नु हो । विद्यालयमा पढिरहेका हजारौं बालबालिकाको भविष्य प्रभावित हुनु हो । त्यसैले आजको आवश्यकता संकटको यथार्थ स्वीकार गर्दै समाधान खोज्नु हो ।

सरकारले चिया उद्योगलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको निर्यातमुखी उद्योगका रूपमा हेर्नुपर्छ । भारतमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउँदै युरोप, अमेरिका, जापान, मध्यपूर्व तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली चियाको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ । नेपाली चियाको छुट्टै राष्ट्रिय ब्रान्ड निर्माण, गुणस्तर प्रमाणीकरण, अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीमा सहभागिता तथा निर्यात सहजीकरणमा राज्यले विशेष पहल गर्नुपर्छ ।

साथै, चिया मजदुरका लागि सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य बिमा, सीप विकास र सम्मानजनक पारिश्रमिक सुनिश्चित गरिनुपर्छ । उद्योगको मेरुदण्ड श्रमिक भएकाले उनीहरूको जीवनस्तर सुधारबिना उद्योगको दिगो विकास सम्भव छैन । राज्य, उद्योगी, किसान र श्रमिकबीच विश्वास र सहकार्यको नयाँ आधार निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता टड्कारो रूपमा देखिएको छ ।

चिया उद्योगको भविष्य केवल उद्योगीको नाफा वा निर्यातको तथ्यांकमा सीमित छैन । यो ६० हजार श्रमिकको जीवन, पूर्वी नेपालको अर्थतन्त्र र नेपालको निर्यात क्षमतासँग जोडिएको विषय हो । छिमेकी मुलुकमा निर्यात अवरुद्ध हुँदा बन्द हुने अवस्थामा पुगेको उद्योगको यो तितो यथार्थलाई समयमै सम्बोधन गर्न सकिएन भने भोलिका दिनमा इलाम र झापाका हरिया चिया बगानहरू केवल इतिहासका पानामा सीमित हुन सक्छन् । त्यो अवस्था आउन नदिन आजै दूरदर्शी नीति, प्रभावकारी कूटनीति र उद्योग–श्रमिकमैत्री सुधारको आवश्यकता छ । यही नै नेपाली चिया उद्योगलाई बचाउने एकमात्र बाटो हो ।