मानव इतिहासको विशाल यात्रामा अनेकौँ महान् व्यक्तित्वहरू जन्मिए, जसले आफ्नो समय, समाज र सभ्यताको दिशामा गहिरो प्रभाव पारे। कसैले राजनीतिक क्रान्ति गरे, कसैले ज्ञान-विज्ञानको विकास गरे, कसैले सामाजिक सुधारको अभियान चलाए भने कसैले मानवतालाई आध्यात्मिक र नैतिक मार्गदर्शन दिए। तर धार्मिक, सामाजिक, नैतिक, राजनीतिक तथा सभ्यतागत प्रभावलाई एकसाथ हेर्दा विश्व इतिहासका अत्यन्त प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूमध्ये एक हुनुहुन्छ- मुहम्मद।

इस्लामी विश्वासअनुसार उहाँ अल्लाहका अन्तिम नबी (सन्देष्टा) तथा रसूल (सन्देशवाहक) हुनुहुन्छ; इतिहासको दृष्टिले उहाँ धार्मिक पथप्रदर्शक, समाजसुधारक, समुदाय-निर्माता, राजनेता, प्रशासक, कूटनीतिज्ञ र न्यायका प्रवक्ता हुनुहुन्छ।

‘जगत् नायक’ भन्ने अभिव्यक्तिले उहाँको विश्वव्यापी प्रभावलाई जनाउँछ। यसको अर्थ संसारका सबै मानिसले उहाँलाई एउटै दृष्टिले स्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने होइन। तर उहाँको जीवन-दर्शन र शिक्षाले चौध शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि अरब संसारभन्दा बाहिर एसिया, अफ्रिका, युरोप र विश्वका अन्य भागका करोडौँ मानिसको आस्था, संस्कृति, कानून, सामाजिक जीवन र नैतिक चेतनालाई प्रभावित गरिरहेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

उहाँका बारेमा केही चर्चा गरौँ।

पारिवारिक जीवनगाथा

मुहम्मदको जन्म ५७० ईस्वीमा मक्कामा कुरैशको बनू हाशिम परिवारमा भएको थियो। उहाँका पिता अब्दुल्लाहको उहाँ जन्मिनुअघि नै मृत्यु भइसकेको थियो र माता आमिनाको पनि उहाँको बाल्यकालमै निधन भयो। त्यसपछि उहाँ हजुरबुबा अब्दुल मुत्तलिब र पछि काका अबू तालिबको संरक्षणमा हुर्किनुभयो। २५ वर्षको उमेरमा उहाँले ४० वर्षीया खदीजा बिन्त खुवैलिदसँग विवाह गर्नुभयो। उनीबाट कासिम, अब्दुल्लाह, जैनब, रुकय्या, उम्मे कुल्सुम र फातिमा सन्तान भए। खदीजाको निधनपछि उहाँले विभिन्न महिलासँग विवाह गर्नुभयो। उहाँका छोरा इब्राहीम मारिया अल्-किब्तिय्याबाट जन्मिए। उहाँका अधिकांश सन्तान उहाँकै जीवनकालमा बिते; फातिमा उहाँको निधनपछि केही समय जीवित रहिन्। ६३२ ईस्वीमा मदीनामा उहाँको निधन भयो।

परिवर्तनको आवश्यकता भएको समाज

मुहम्मदको जन्म हुँदा अरब समाज कबिलाई संरचनामा आधारित थियो। वंश र कबिलाप्रतिको निष्ठा अत्यन्त बलियो थियो र विभिन्न समूहबीच द्वन्द्व तथा प्रतिशोधका परम्परा पनि थिए। मक्का व्यापारिक र धार्मिक केन्द्रका रूपमा महत्वपूर्ण थियो, तर समाजमा आर्थिक असमानता, कमजोर वर्गको असुरक्षा, अनाथको शोषण तथा महिलाको कमजोर सामाजिक अवस्थाजस्ता समस्याहरू थिए।

तर त्यस समयको अरब समाजलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक चित्रण गर्नु पनि उचित हुँदैन। त्यहाँ अतिथि सत्कार, बहादुरी, वचनको पालन, उदारता, साहित्य र भाषिक प्रतिभाजस्ता सकारात्मक गुणहरू थिए। समस्या ती सकारात्मक गुणहरूलाई व्यापक सामाजिक न्याय र मानव समानताको व्यवस्थासँग जोड्न नसक्नुमा थियो।

यही परिवेशमा मुहम्मदले एकेश्वरवाद, नैतिकता, न्याय र मानव उत्तरदायित्वको सन्देश दिनुभयो। उहाँको सन्देशले मानिसलाई ईश्वरको उपासना गर्न मात्र होइन, मानिसप्रति न्याय गर्न, गरीब र अनाथको संरक्षण गर्न, अमानतको रक्षा गर्न तथा अन्यायबाट टाढा रहन पनि आह्वान गर्‍यो।

चरित्रबाट स्थापित नेतृत्व

मुहम्मदको नेतृत्वको एउटा महत्वपूर्ण आधार उहाँको व्यक्तिगत चरित्र थियो। इस्लामी परम्परामा उहाँलाई ‘अल्-अमीन’ अर्थात् विश्वसनीय व्यक्तिका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँले सत्य बोल्ने, अमानतको रक्षा गर्ने, व्यापारमा इमानदार रहने र मानिससँग सद्व्यवहार गर्ने शिक्षालाई आफ्नै जीवनमा प्राथमिकता दिनुभयो।

उहाँको दृष्टिमा धर्म केवल उपासना पद्धतिको नाम थिएन। धर्मले मानिसको चरित्र निर्माण गर्नुपर्छ। त्यसैले सत्य, न्याय, दया, क्षमा, संयम, परोपकार र जिम्मेवारी उहाँको शिक्षाका प्रमुख मूल्य बने।

समानताको सन्देश

मुहम्मदको शिक्षाको महत्वपूर्ण पक्ष मानव समानता हो। मानिसको श्रेष्ठता केवल वंश, धन, जात वा कबिलामा आधारित हुँदैन भन्ने विचारले तत्कालीन अरब समाजमा नयाँ सामाजिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्‍यो। विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसलाई एउटै धार्मिक समुदायमा समेट्ने प्रयास भयो।

महिलाको अधिकार, अनाथको संरक्षण, गरीबप्रति जिम्मेवारी, दासप्रति मानवीय व्यवहार र कमजोर वर्गको संरक्षणका विषयमा पनि उहाँले निर्देशन दिनुभयो। महिलालाई विवाह, महर र सम्पत्तिसम्बन्धी अधिकार प्रदान गर्ने इस्लामी कानूनी व्यवस्थाको विकास पनि यही ऐतिहासिक प्रक्रियासँग जोडिन्छ।

मक्कादेखि मदीनासम्म

मुहम्मदको जीवनमा सन् ६२२ को हिजरत निर्णायक मोड थियो। मक्कामा विरोध र चरम उत्पीडनको सामना गरेपछि उहाँ आफ्ना अनुयायीहरूसहित मदीना जानुभयो। मदीनामा उहाँ धार्मिक नेता मात्र नभई राजनीतिक तथा सामाजिक नेतृत्वको केन्द्रमा आउनुभयो।

मदीनामा विभिन्न कबिला र धार्मिक समुदायबीच सहअस्तित्व कायम गर्ने प्रयास भयो। मदीनाको संविधान वा सम्झौता भनेर चिनिने दस्तावेजले विभिन्न समूहका अधिकार तथा जिम्मेवारीलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। यसमा मुस्लिम समुदायसँगै यहूदी समुदायका विभिन्न समूहसँगको राजनीतिक सम्बन्धको पनि उल्लेख पाइन्छ।

यसले मुहम्मदको राज्य-निर्माणको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—धार्मिक विविधतालाई पूर्ण रूपमा नकारेर होइन, साझा सुरक्षा, जिम्मेवारी र राजनीतिक सहकार्यको आधारमा समाज निर्माण गर्ने प्रयास।

राज्यनिर्माता र शासनकर्ता

मदीनामा मुहम्मदको भूमिका धार्मिक पथप्रदर्शकमा सीमित रहेन। उहाँले सामाजिक व्यवस्था, न्याय, प्रशासन, सुरक्षा, आर्थिक नीति, कूटनीति र राजनीतिक सम्बन्धको नेतृत्व गर्नुभयो। यसरी उहाँको जीवनमा धार्मिक नेतृत्व र राजनीतिक नेतृत्व एकअर्कासँग जोडिए।

त्यस समयमा आधुनिक राष्ट्र-राज्य, संसद्, मन्त्रालय र संविधान भएको आजको जस्तो राज्यव्यवस्था थिएन। अरब समाज कबिला, परिवार र स्थानीय गठबन्धनमा आधारित थियो। यस्तो स्थितिमा मुहम्मदले साझा राजनीतिक समुदायको अवधारणा विकसित गर्नुभयो।

शासनमा न्यायलाई विशेष महत्व दिइयो। विवाद समाधान, कमजोरको अधिकार संरक्षण, अपराध नियन्त्रण र सार्वजनिक हितलाई धार्मिक-नैतिक दायित्वसँग जोडियो। प्रशासनिक कामका लागि विभिन्न स्थानमा प्रतिनिधि तथा जिम्मेवार व्यक्तिहरू नियुक्त गरिन्थे।

शूरा र परामर्श

मुहम्मदको शासनमा परामर्श अर्थात् शूरा महत्वपूर्ण थियो। उहाँले आफ्ना सहकर्मी तथा अनुयायीहरूसँग विभिन्न विषयमा परामर्श गर्नुहुन्थ्यो। युद्ध, सुरक्षा तथा सामाजिक विषयमा अनुभवी व्यक्तिहरूको विचार सुन्ने अभ्यास थियो।

यसलाई आधुनिक लोकतान्त्रिक संसदीय प्रणालीको ठ्याक्कै समान रूप मान्न मिल्दैन। तर नेतृत्वमा परामर्श, सामूहिक जिम्मेवारी र विशेषज्ञको विचार सुन्ने मूल्यको प्रारम्भिक उदाहरणका रूपमा यसलाई अध्ययन गर्न सकिन्छ।

आर्थिक तथा सामाजिक राज्यव्यवस्था

मुहम्मदको शासनमा आर्थिक न्यायलाई पनि महत्व दिइयो। जकात, सदका र परोपकारको व्यवस्थाले सम्पन्न व्यक्तिलाई समाजका कमजोर वर्गप्रति आर्थिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्न प्रेरित गर्‍यो। अनाथ, गरीब, यात्रु र आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूको अधिकारलाई सामाजिक दायित्वसँग जोडियो।

व्यापारमा इमानदारी, नापतौलमा निष्पक्षता, धोखाधडीबाट बच्ने र अरूको सम्पत्ति अन्यायपूर्वक नलिने विषयमा पनि स्पष्ट नैतिक निर्देशनहरू दिइए।

यसरी आर्थिक व्यवस्था केवल धन उत्पादनमा होइन, धनको न्यायपूर्ण उपयोग र सामाजिक उत्तरदायित्वमा पनि आधारित थियो।

युद्ध, सुरक्षा र राज्य विस्तार

मुहम्मदको जीवनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष राज्य विस्तारसँग सम्बन्धित छ। मदीनामा राजनीतिक समुदाय स्थापित भएपछि मक्का र मदीनाबीच सङ्घर्ष भयो। बद्र, उहूद र खन्दकजस्ता युद्धहरू यस सङ्घर्षका प्रमुख घटनाहरू थिए। यी युद्धहरूलाई धार्मिक कारणले मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन; त्यसमा कबिलागत राजनीति, सुरक्षा, आर्थिक सम्बन्ध, गठबन्धन र शक्ति संघर्ष पनि जोडिएका थिए।

६३० ईस्वीमा मक्का मुस्लिम नेतृत्वको नियन्त्रणमा आयो। मक्काको विजयपछि अरब प्रायद्वीपका विभिन्न कबिला र समूहहरूले मुहम्मदसँग राजनीतिक तथा धार्मिक सम्बन्ध स्थापित गर्न थाले। बिस्तारै उहाँको जीवनकालमै अरबको ठूलो भूभाग साझा नेतृत्वअन्तर्गत जोडिन पुग्यो।

तर ऐतिहासिक सन्तुलनका लागि एउटा कुरा स्पष्ट गर्नुपर्छ—मुहम्मदको निधन ६३२ ईस्वीमा हुँदा इस्लामी राज्य आजको अर्थमा विशाल विश्व साम्राज्य बनिसकेको थिएन। अरबबाहिरको ठूलो साम्राज्य विस्तार मुख्यतः उहाँको निधनपछि खलीफाहरूको शासनकालमा भयो। त्यसैले पछिल्ला मुस्लिम साम्राज्यहरूको सम्पूर्ण विस्तारलाई मुहम्मदको व्यक्तिगत शासनकालको विस्तार भन्नु सही हुँदैन।

कूटनीति र शान्ति

मुहम्मद केवल सैन्य नेतृत्वकर्ता थिएनन्; उहाँ प्रभावशाली कूटनीतिज्ञ पनि हुनुहुन्थ्यो। विभिन्न कबिला र समुदायसँग सम्झौता तथा शान्ति-सन्धि गर्ने प्रयासहरू भए। हुदैबियाको सन्धि यसको प्रमुख उदाहरण हो।

शुरूमा केही अनुयायीलाई प्रतिकूल देखिएको उक्त सम्झौताले लामो समयका लागि युद्ध रोक्ने र राजनीतिक सम्पर्क बढाउने वातावरण बनायो। यसले मुहम्मदको नेतृत्वमा सैन्य शक्तिसँगै धैर्य, सम्झौता र रणनीतिक कूटनीतिको महत्व पनि रहेको देखाउँछ।

मक्काको विजयपछि व्यापक प्रतिशोधको सट्टा क्षमाको नीति अपनाइएको प्रसङ्ग पनि उहाँको नेतृत्वको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। लामो समय विरोध गरेका मानिसमाथि विजय प्राप्त भएपछि बदला लिनुभन्दा मेलमिलापलाई प्राथमिकता दिनु राजनीतिक दूरदृष्टिको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

ज्ञान र सभ्यताको आधार

मुहम्मदको सन्देशमा ज्ञानलाई विशेष महत्व दिइएको छ। कुरआनको प्रारम्भिक वह्य (अवतरण) मध्ये ‘इकरा’ अर्थात् पढ/वाचन गर भन्ने आह्वान आउँछ। यसले मुस्लिम समाजमा ज्ञान र शिक्षाप्रतिको गहिरो धार्मिक प्रेरणा निर्माण गर्‍यो।

पछिल्ला शताब्दीहरूमा इस्लामी सभ्यताले गणित, चिकित्सा, खगोलशास्त्र, दर्शन, भूगोल, साहित्य र अन्य ज्ञानक्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान गर्‍यो। यस सभ्यतागत विकासको धार्मिक तथा बौद्धिक पृष्ठभूमिमा मुहम्मदको शिक्षा र कुरआनी ज्ञान-दृष्टिको प्रभाव महत्वपूर्ण थियो।

जीवनको अन्तिम चरण र विरासत

मुहम्मदको निधन ६३२ ईस्वीमा मदीनामा भयो। उहाँले पछाडि एउटा ठूलो धार्मिक समुदाय मात्र छोड्नुभएन; एउटा संगठित राजनीतिक समुदाय, विकसित सामाजिक–नैतिक व्यवस्था र नेतृत्वको विशिष्ट परम्परा पनि छोड्नुभयो।

उहाँको निधनपछि खलीफाहरूको नेतृत्वमा इस्लामी राज्य अरब प्रायद्वीपभन्दा बाहिर बिस्तार भयो। पछि उमय्यद, अब्बासी तथा अन्य मुस्लिम राज्य र साम्राज्यहरूले विश्व इतिहासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले।

आजको संसारका लागि सन्देश

आज मानव समाज विज्ञान र प्रविधिमा अत्यन्त अगाडि बढेको छ, तर हिंसा, असमानता, गरीबी, घृणा, भ्रष्टाचार र धार्मिक द्वन्द्वजस्ता समस्या अझै विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा मुहम्मदको जीवनबाट सत्यनिष्ठा, न्याय, करुणा, क्षमा, परामर्श, सामाजिक उत्तरदायित्व, कमजोरको संरक्षण र मानव मर्यादाका मूल्यहरू ग्रहण गर्न सकिन्छ।

मुहम्मदलाई केवल धार्मिक उपदेशकका रूपमा सीमित गर्नु उहाँको ऐतिहासिक भूमिकालाई अधुरो बनाउनु हो। उहाँ धार्मिक नेता मात्र होइन, समाजसुधारक, समाज निर्माता, राज्यनेता, प्रशासक, कूटनीतिज्ञ र नैतिक शिक्षक पनि हुनुहुन्थ्यो।

मुहम्मदको जीवन मक्काबाट सुरु भएर मदीनामा एउटा नयाँ सामाजिक तथा राजनीतिक व्यवस्थाको निर्माण हुँदै विश्व इतिहासमा गहिरो प्रभाव पार्ने यात्रामा परिणत भयो। उहाँले विभाजित समाजलाई साझा नैतिक र राजनीतिक समुदायमा जोड्नुभयो, न्यायलाई शासनको आधार बनाउनुभयो, कमजोर वर्गको संरक्षणमा जोड दिनुभयो, आर्थिक उत्तरदायित्व स्थापित गर्नुभयो, परामर्शलाई नेतृत्वको अङ्ग बनाउनुभयो र कूटनीति तथा शान्तिको मार्गलाई पनि महत्व दिनुभयो।

उहाँको राज्य विस्तार केवल भूभाग कब्जाको कथा थिएन; त्यो सातौँ शताब्दीको अरबको जटिल सामाजिक, राजनीतिक र कबिलागत परिस्थितिमा नयाँ समुदाय र शासनव्यवस्था निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि थियो।

यसैले मुहम्मदलाई ‘जगत् नायक’ भन्नुको सार केवल उहाँप्रतिको धार्मिक श्रद्धामा सीमित छैन। उहाँको जीवनले धर्मलाई नैतिकता, नैतिकतालाई सामाजिक न्याय, सामाजिक न्यायलाई शासन र शासनलाई मानव उत्तरदायित्वसँग जोडेको देखिन्छ। यही बहुआयामिक प्रभावका कारण मुहम्मद विश्व इतिहासका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्छ—र मुस्लिमहरूका लागि त उहाँ अन्तिम नबी, आदर्श मानव र जीवनका सर्वोच्च मार्गदर्शक हुनुहुन्छ।

धार्मिक पक्ष

इस्लामी मान्यताअनुसार उहाँ अल्लाहका अन्तिम नबी तथा रसूल हुनुहुन्छ। उहाँलाई इस्लाम धर्मको संस्थापक मानिँदैन; उहाँ आदमदेखि चलिआएको एकेश्वरवादी ईश्वरीय सन्देशका अन्तिम दूत तथा अन्तिम प्रचारक हुनुहुन्थ्यो। इस्लामी विश्वासअनुसार पहिलो मानव तथा पहिलो नबी आदम हुन्। त्यसैले मुहम्मदले नयाँ धर्म स्थापना गर्नुभएको होइन, बरु पहिलेका नबीहरूले दिएको तौहीद अर्थात् एकेश्वरवादको सन्देशलाई अन्तिम तथा पूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो। उहाँमाथि अन्तिम शरीअत अवतरण भयो, जसले मुस्लिमहरूको धार्मिक, नैतिक, सामाजिक तथा कानूनी जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ।

मुहम्मद रसूल बनेपछि उहाँमाथि २३ वर्षको अवधिमा क्रमशः कुरआन अवतरण भयो। कुरआन इस्लामको मूल धार्मिक ग्रन्थ हो। यो अल्लाहको मार्गदर्शन हो। इस्लामी राज्यव्यवस्थामा कुरआनलाई सर्वोच्च मार्गदर्शक तथा आधारभूत संवैधानिक स्रोतका रूपमा लिइन्छ; यसको व्यावहारिक व्याख्या सुन्नत र हदीसबाट हुन्छ।

इस्लामका पाँच प्रमुख आधार हुन्—शहादत, सलात, जकात, सौम र हज्ज। शहादतले अल्लाहबाहेक कुनै उपास्य नभएको र मुहम्मद उहाँका रसूल भएको विश्वास व्यक्त गर्छ। सलातले दैनिक पाँचपटक अल्लाहको उपासना र अनुशासन सिकाउँछ र अल्लाहसँग नजिक गराउँछ। जकातले सम्पन्न व्यक्तिको सम्पत्तिबाट गरीब तथा आवश्यकतामा रहेकाहरूका लागि आर्थिक जिम्मेवारी पूरा गर्न मद्दत गर्छ। सौम (रोजा) रमजान महिनामा आत्मसंयम, धैर्य र तक्वा विकास गर्ने उपवास हो। हज्जले आर्थिक, शारीरिक र मानसिक रूपमा सक्षम मुस्लिमलाई जीवनमा कम्तीमा एकपटक मक्काको काबा पुगेर निर्धारित धार्मिक विधि पूरा गर्ने दायित्व दिन्छ।

इस्लामको मूल अर्थ अल्लाहप्रति समर्पण र उहाँको आदेशअनुसार जीवन बिताउनु हो। यसको मूल शिक्षा तौहीद, रिसालत र आखिरतमा केन्द्रित छ। इस्लामले एकेश्वरवाद, नैतिकता, न्याय, मानव मर्यादा, करुणा, सामाजिक उत्तरदायित्व र परलोकको जवाफदेहितामा जोड दिन्छ।

(लेखक पूर्वमन्त्री तथा राष्ट्र निर्माण दलका महासचिव हुन्।)