नेपालको समृद्धिको सपना कुनै नयाँ सपना होइन । पुस्तौंदेखि नेपाली समाजले समुन्नत, आत्मनिर्भर र स्वाभिमानी राष्ट्रको कल्पना गर्दै आएको छ । हिमालको उचाइ, पहाडको श्रमशीलता र तराईको उर्वर माटोले प्रकृतिले हामीलाई दिएको सम्भावनाको विशाल भण्डार बोकेका छन् । तर, सम्भावना आफैं समृद्धिमा रूपान्तरण हुँदैन । त्यसका लागि ज्ञान चाहिन्छ, सीप चाहिन्छ, प्रविधि चाहिन्छ अझ सबैभन्दा बढी त्यसलाई उत्पादनसँग जोड्ने दूरदृष्टि चाहिन्छ । यही सन्दर्भमा प्राविधिक शिक्षा र कृषि क्रान्ति नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका दुई परिपूरक आधार हुन् ।

नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको योगदान अझै महत्त्वपूर्ण छ । ठुलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा आश्रित छ । तर, हाम्रो कृषि अझै पनि ठुलो हदसम्म परम्परागत उत्पादन प्रणाली, वर्षामा निर्भरता, साना तथा खण्डित भू–स्वामित्व, न्यून यान्त्रीकरण, कमजोर बजार संरचना र अपर्याप्त भण्डारण तथा प्रशोधनको समस्याबाट गुज्रिरहेको छ । खेतमा किसानको पसिना बग्छ, तर उत्पादनको मूल्य शृंखलामा किसानको हिस्सा अपेक्षाकृत न्यून रहन्छ । यही विरोधाभास नेपालको कृषि विकासको सबैभन्दा ठुलो चुनौती हो ।

अब प्रश्न कृषि गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, कृषिलाई कसरी ज्ञान, विज्ञान र प्रविधिमा आधारित लाभदायक व्यवसाय बनाउने भन्ने हो । यस प्रश्नको उत्तर खोज्दा प्राविधिक शिक्षाको महत्त्व स्वतः उजागर हुन्छ । प्राविधिक शिक्षा केवल हातमा एउटा प्रमाणपत्र थमाउने माध्यम होइन । यो ज्ञानलाई सीपमा, सीपलाई उत्पादनमा र उत्पादनलाई रोजगारी तथा उद्यममा रूपान्तरण गर्ने माध्यम हो । प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा र तालिमको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सिटिइभिटी)ले कृषि, पशु विज्ञान, वन, इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्यलगायत विविध क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्दै आएको छ ।

आजको कृषि हिजोको कृषि रहेन । माटोको परीक्षणदेखि मौसमको पूर्वानुमानसम्म, उन्नत बीउदेखि स्मार्ट सिँचाइसम्म, कृषि यान्त्रीकरणदेखि ड्रोन र डिजिटल प्रविधिसम्म आधुनिक कृषिले विज्ञानका अनेक आयाम आत्मसात् गरिसकेको छ । रोग तथा किराको वैज्ञानिक पहिचान, जैविक मलको प्रयोग, सुरक्षित खेती (संरक्षित खेती), माटोबिना गरिने खेती (हाइड्रोपोनिक्स), कृषि बिमा, शीतभण्डार, खाद्य प्रशोधन र डिजिटल बजार आधुनिक कृषि प्रणालीका महत्त्वपूर्ण अवयव बनिरहेका छन् । यी प्रविधि खेतमा पुर्‍याउन दक्ष कृषि प्राविधिक चाहिन्छ । त्यसैले कृषि क्रान्तिको पहिलो सर्त उत्पादनको विस्तार मात्र होइन, ज्ञान र सीपको विस्तार हो ।

नेपालको कृषि शिक्षालाई पनि अब परम्परागत ढाँचाबाट बाहिर निकाल्न आवश्यक छ । किसानलाई केवल खेती गर्ने व्यक्ति होइन, कृषि उद्यमीका रूपमा हेर्नुपर्छ । कृषि पढेको युवा सरकारी रोजगारीको प्रतीक्षामा बस्ने होइन, आफैं उत्पादन, प्रशोधन, बजारीकरण र सेवा व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्ने हुनुपर्छ । नर्सरी, बीउ उत्पादन, आधुनिक पशुपालन, मत्स्यपालन, मौरीपालन, कृषि यन्त्र सेवा, खाद्य प्रशोधन, कृषि परामर्श र डिजिटल कृषि सेवा युवाका सम्भावित उद्यमका क्षेत्र बन्न सक्छन् ।

यसका लागि प्राविधिक शिक्षालयलाई वास्तविक उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ । कक्षाकोठामा पढाइने पाठ खेतमा परीक्षण हुनुपर्छ । प्रयोगशालामा सिकेको ज्ञान किसानको खेतसम्म पुग्नुपर्छ । शिक्षालय, किसान, सहकारी, अनुसन्धान संस्था, स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सहकार्यलाई संस्थागत गर्न सकियो भने प्राविधिक शिक्षा उत्पादनको जीवन्त प्रयोगशाला बन्न सक्छ ।

नेपालको भौगोलिक विविधता आफैंमा कृषि विकासको ठुलो पुँजी हो । हिमाली क्षेत्रमा स्याउ, आलु, जडीबुटी, पशुपालन र उच्च मूल्यका बालीको सम्भावना छ । पहाडी क्षेत्रमा कफी, चिया, फलफूल, तरकारी, अदुवा, अलैंची तथा पशुपालन विस्तार गर्न सकिन्छ । तराईमा धान, गहुँ, मकै, उखु, तेलहन, तरकारी, माछा तथा व्यावसायिक पशुपालनको ठुलो सम्भावना छ । त्यसैले देशभर एउटै कृषि नीति र एउटै उत्पादन ढाँचा थोपर्नुभन्दा भूगोल, हावापानी, बजार र स्थानीय सम्भावनामा आधारित कृषि प्रणाली विकास गर्नु बुद्धिमानी हुनेछ ।

कृषि क्रान्तिको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम हो– उत्पादनपछिको मूल्य अभिवृद्धि । यो वर्तमानको अपरिहार्य आवश्यकता हो भन्दा अतिशयोक्ति हुने छैन । किसानले उत्पादन गरेको फलफूल, तरकारी, दूध, अन्न वा जडीबुटी कच्चापदार्थकै रूपमा बिक्री हुँदा प्राप्त हुने मूल्य सीमित हुन्छ । तर, त्यसलाई प्रशोधन, पोका पार्ने (प्याकेजिङ) र पहिचान दिने (ब्रान्डिङ) गरेर बजारमा पुर्‍याउन सकियो भने त्यही उत्पादनले धेरै गुणा आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ । दूधबाट दही, घिउ, पनिर र अन्य दुग्धजन्य पदार्थ; फलफूलबाट जुस, जाम र सुकुटी; अनि अदुवा, बेसार, अलैंची तथा जडीबुटीबाट प्रशोधित वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा उद्योग र रोजगारी सिर्जना गर्छ । त्यसैले कृषि क्रान्ति भनेको केवल खेतमा बढी अन्न फलाउनु होइन, खेतदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण मूल्य शृंखलालाई आधुनिक बनाउनु हो । 

यस प्रक्रियामा सूचना प्रविधिको भूमिका पनि बढ्दो छ । मोबाइल फोनमार्फत किसानले मौसमको सूचना, बजार मूल्य, रोग–कीराको पहिचान, कृषि विज्ञको परामर्श र उत्पादन बिक्रीका अवसर प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना गर्नुपर्छ । भविष्यको कृषि अझ बढी तथ्यांक (डेटा), प्रविधि र वैज्ञानिक निर्णयमा आधारित हुनेछ । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई), सेन्सर, ड्रोन, स्मार्ट सिँचाइ र डिजिटल कृषि बजारजस्ता प्रविधि नेपालका लागि पनि बिस्तारै व्यावहारिक विकल्प बन्न सक्छन् ।

तर, प्रविधि आफैं खेतमा पुग्दैन । प्रविधिलाई उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने हात चाहिन्छ । त्यो हातलाई सीप चाहिन्छ । यही कारण प्राविधिक शिक्षाको विस्तारसँगै यसको गुणस्तरमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्छ । पाठ्यक्रम समयानुकूल हुनुपर्छ । प्रयोगात्मक शिक्षा बलियो हुनुपर्छ । उद्योग र शिक्षालयबीचको सम्बन्ध घनिष्ठ हुनुपर्छ । सीप परीक्षण, प्रशिक्षार्थी काम (इन्टर्नसिप र अप्रेन्टिससिप) तथा उद्यमशीलतालाई शिक्षाको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ । प्रमाणपत्र प्राप्त गरेपछि मात्र शिक्षा पूरा भएको मान्ने होइन, सीपलाई वास्तविक उत्पादनमा प्रयोग गर्न सक्ने भएपछि मात्र शिक्षा सार्थक भएको मान्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।

यसका साथै राज्यले युवालाई कृषि उद्यममा आकर्षित गर्न अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । सहुलियतपूर्ण ऋण, कृषि बिमा, प्राविधिक परामर्श, उत्पादनको बजार सुनिश्चितता, शीतभण्डार, सिँचाइ, बिजुली, ग्रामीण सडक तथा प्रशोधन उद्योगजस्ता पूर्वाधारको विकास अपरिहार्य छ । किसानलाई ‘उत्पादन गर’ भनेर मात्र हुँदैन, उत्पादनपछि बजार पनि राज्यले सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

स्थानीय तह यस अभियानको सबैभन्दा प्रभावकारी साझेदार बन्न सक्छ । प्रत्येक पालिकाले आफ्नो भूगोल र सम्भावनाअनुसार ‘स्थानीय कृषि उत्पादन योजना’ बनाउन सक्छ । प्राविधिक शिक्षालयलाई स्थानीय उत्पादनसँग जोड्न सकिन्छ । विद्यालय र कलेजका कृषि कार्यक्रमलाई नमुना फार्मसँग जोड्न सकिन्छ । सहकारीलाई संकलन, भण्डारण र बजारीकरणमा परिचालन गर्न सकिन्छ । निजी क्षेत्रलाई प्रशोधन र बजार विस्तारमा प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ ।

यसरी हेर्दा प्राविधिक शिक्षा र कृषि एउटै विकास यात्राका दुई पाटा हुन् । प्राविधिक शिक्षा ज्ञानको स्रोत हो भने कृषि त्यस ज्ञानको उत्पादनमूलक प्रयोगशाला । एउटाले सीपयुक्त जनशक्ति निर्माण गर्छ, अर्कोले त्यस जनशक्तिलाई उत्पादन र उद्यमको मैदान प्रदान गर्छ ।

नेपालको अर्को ठुलो चुनौती युवा जनशक्तिको विदेश पलायन हो । रोजगारी र अवसरको खोजीमा युवाहरू विदेश जान बाध्य भइरहेका छन् । विदेशमा श्रम बेच्ने युवा स्वदेशमै आधुनिक कृषि उद्यमको नेतृत्व गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना गर्न सके देशको आर्थिक संरचनामै परिवर्तन आउन सक्छ । त्यसैले युवालाई कृषि क्षेत्रमा आकर्षित गर्न ‘कृषि गर’ भन्ने उपदेशभन्दा ‘कृषिबाट सम्मानजनक आम्दानी र उद्यम गर्न सकिन्छ’ भन्ने व्यावहारिक वातावरण आवश्यक छ ।

हामीले कृषिलाई गरिबीको प्रतीक होइन, समृद्धिको व्यवसाय बनाउनुपर्छ । किसानलाई परम्परागत श्रमिक होइन, आधुनिक उद्यमीका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ । कृषि प्राविधिकलाई कार्यालयमा सीमित कर्मचारी होइन, उत्पादन वृद्धिको अग्रदूतका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ । प्राविधिक शिक्षालयलाई परीक्षा केन्द्र होइन, स्थानीय आर्थिक रूपान्तरणको केन्द्र बनाउनुपर्छ ।

समृद्धिको यात्रामा आत्मनिर्भरता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । अत्यधिक आयातमा आधारित अर्थतन्त्र दीर्घकालीन रूपमा बलियो हुन सक्दैन । नेपालले आफ्नै माटोमा उत्पादन बढाएर आयात प्रतिस्थापन गर्नुपर्छ र सम्भव भएका कृषि तथा कृषि–आधारित वस्तु विदेशी बजारमा निर्यात गर्नुपर्छ । हिमालको जडीबुटी, पहाडको कफी, चिया र फलफूल तथा तराईका कृषि उत्पादनलाई गुणस्तर, प्रशोधन र ब्रान्डिङसँग जोड्न सके नेपाली कृषि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ ।

अन्ततः कृषि क्रान्ति केवल खेतको हरियाली होइन, यो ज्ञानको हरियाली, रोजगारीको हरियाली, उद्यमशीलताको हरियाली र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको हरियाली हो । त्यसको बीउ प्राविधिक शिक्षामा रोपिन्छ, किसानको श्रमले त्यसलाई हुर्काउँछ, प्रविधिले उत्पादन बढाउँछ, उद्यमशीलताले मूल्य थप्छ र बजारले त्यसलाई आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्छ ।

नेपालसँग माटो छ, पानी छ, जैविक विविधता छ, श्रमशील किसान छन् र सिर्जनशील युवा शक्ति छ । कमी छ भने त्यसलाई एउटै राष्ट्रिय दृष्टिमा जोड्ने दृढ इच्छाशक्तिको छ । अब विकासको बहस प्रमाणपत्रको संख्यामा होइन, कति दक्ष जनशक्ति उत्पादन भए, कति उद्यमी जन्मिए, कति खेत प्रविधिमैत्री बने, कति रोजगारी सिर्जना भयो र कति नेपाली उत्पादन विश्व बजारमा पुगे भन्ने परिणाममा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

त्यसैले आजको नेपालको आवश्यकता स्पष्ट छ—सीपयुक्त युवा, वैज्ञानिक कृषि, प्रविधिमैत्री उत्पादन र उद्यमशील अर्थतन्त्र । प्राविधिक शिक्षा र कृषिलाई एउटै विकासको दृष्टिमा बाँध्न सकियो भने नेपालको माटोले केवल अन्न फलाउने मात्र छैन, यसले रोजगारी, आत्मनिर्भरता, सम्मान र समृद्धिको नयाँ इतिहास पनि फलाउनेछ । कृषिमा विज्ञानको स्पर्श, युवाको हातमा सीप र उत्पादनमा प्रविधिको शक्ति हुनु आवश्यक छ । यही त्रिवेणीबाट समृद्ध नेपालको नयाँ यात्रा आरम्भ हुन सक्छ ।

(लेखक प्राविधिक शिक्षाका अभियन्ता हुन् ।)