दसैं नेपाली समाजको क्यालेन्डरमा आउने एउटा पर्व मात्र होइन । यो वर्षभरि टाढिएका मानिसलाई नजिक ल्याउने, परिवारलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने र बाल्यकालका सम्झना ताजा बनाउने अवसर हो । तर समयसँगै नेपाली समाज बदलिएको छ र त्यससँगै दसैं मनाउने शैली पनि फेरिँदै गएको छ ।
हिजो गाउँको चौतारो, पिङ र आफन्तको घरमा हुने भेटघाट दसैंका मुख्य दृश्य थिए । आज मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन किनमेल र विदेशबाट आउने रेमिट्यान्स पनि यसका अभिन्न हिस्सा बनेका छन् । दसैंको रौनक बुझ्न यसको बाहिरी चमक मात्र होइन, पछाडि बदलिँदै गएको नेपाली समाजलाई पनि हेर्नुपर्छ ।
वैदेशिक रोजगारी नेपाली परिवारको जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ । कतिपय परिवारको आर्थिक अवस्था विदेशमा रहेको सदस्यको आम्दानीमा निर्भर छ । तर पैसा घर आइपुगे पनि परिवारको सदस्य आफैँ आइपुग्न नसक्ने अवस्था धेरैको यथार्थ हो। घरमा खर्च गर्ने पैसा आउँछ, तर घरको सदस्य आइपुग्दैन । वृद्ध आमाबुबा छोराछोरीको फोन कुर्छन् भने बालबालिका विदेशमा रहेका बुबाआमासँग भिडियो कलमा जोडिन्छन् । दसैं आउँछ, टीका लाग्छ, तर परिवारको एउटा महत्त्वपूर्ण ठाउँ खाली रहन्छ ।
दसैंमा राजमार्ग र यातायातका साधनमा देखिने भीडलाई सामान्य दृश्यका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । त्यो भीडभित्र हजारौँ परिवारका कथा हुन्छन् । कोही आमाबुबालाई भेट्न हिँडेका हुन्छन्, कोही बाल्यकालको घर सम्झेर गाउँ फर्किरहेका हुन्छन्। सहरले रोजगारी दिन्छ, गाउँले सम्बन्ध र अपनत्व दिन्छ । आधुनिक जीवनले मानिसलाई जति टाढा पु¥याए पनि चाडपर्वले उसलाई आफ्नो सामाजिक र पारिवारिक जरा सम्झाउँछ । तर भीड, तीव्र गति र लापरबाहीले यात्रा जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ । त्यसैले चाडपर्वको खुसीसँगै सुरक्षित यात्रालाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
दसैं मनाउने शैलीमा प्रविधिको प्रभाव पनि बढेको छ । पहिले गाउँमा पिङ हाल्ने र सामूहिक भेटघाट गर्ने चलन थियो । अहिले शुभकामना सन्देश मोबाइलमै आउँछन्, विदेशमा रहेका आफन्त भिडियो कलमा जोडिन्छन् र टीकाका तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा पुग्छन् । प्रविधिले दूरी घटाएको छ, तर कहिलेकाहीँ एउटै घरभित्रका मानिसबीच दूरी पनि बढाएको छ । सँगै बसेका परिवारका सदस्य मोबाइलमै व्यस्त हुँदा कुराकानी र आत्मीयता ओझेलमा पर्न सक्छ । प्रविधि आफैँमा समस्या होइन, यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हो ।
दसैंसँगै बजारमा रौनक आउँछ । नयाँ कपडा, जुत्ता, मोबाइल, मिठाई र खाद्यान्नको बिक्री बढ्छ । तर पर्वसँगै देखासिकी र अनावश्यक प्रतिस्पर्धा पनि बढ्दो छ । कसले महँगो कपडा लगायो, कसले ठूलो भोज ग¥यो र कसले कहाँ घुम्न गयो भन्ने तुलना सामाजिक सञ्जालले झन् सहज बनाएको छ । आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर अरूको जीवनशैली पछ्याउँदा पर्वको खुसी ऋण र तनावमा बदलिन सक्छ । परिवारका लागि खर्च गर्नु स्वाभाविक हो, तर केही दिनको देखासिकीका लागि लामो समय आर्थिक बोझ बोक्नु आवश्यक छैन ।
सबैको दसैं उस्तै हुँदैन । कसैका घरमा नयाँ कपडा र मिठा परिकार हुन्छन् भने कसैलाई दैनिक खानाको जोहो गर्नै कठिन हुन्छ । कसैका लागि दसैं पारिवारिक मिलन हो भने कसैका लागि प्रियजन गुमाएको पीडा सम्झाउने समय । कसैलाई विदेशबाट फर्किएको छोराको अँगालो मिल्छ, कसैले विदेशबाट आएको फोनमै चित्त बुझाउनुपर्छ । त्यसैले दसैंलाई व्यक्तिगत उत्सव मात्र नभई सामाजिक संवेदनाको अवसरका रूपमा पनि लिनुपर्छ । आर्थिक रूपमा कमजोर, एक्ला र सहाराविहीन मानिसको खुसीमा ध्यान दिनु पनि पर्व मनाउने सुन्दर तरिका हो ।
परिवारसँग जोडिएको पर्वमा परिवारभित्रै हुने हिंसालाई पनि बिर्सन मिल्दैन । मदिरा सेवनपछि हुने झगडा, कुटपिट, गालीगलौज, मानसिक यातना र महिलामाथिको हिंसालाई ‘घरायसी कुरा’ भन्दै पन्छाउनु हुँदैन । दसैंको नाममा कसैको अधिकार खोसिनु संस्कृति होइन । टीका लगाउने हातले चोट पुर्याउनु हुँदैन र आशीर्वाद दिने मुखले अपमान गर्नु हुँदैन । पर्वले सम्बन्ध जोड्नुपर्छ, डर र पीडा बढाउनु हुँदैन ।
समाज परिवर्तनशील भएकाले संस्कृति पनि समयअनुसार बदलिन्छ । संयुक्त परिवारको ठाउँमा सानो परिवार बढ्दै छ । गाउँबाट सहर र देशबाट विदेशतर्फ बसाइँसराइ बढेको छ । यसलाई संस्कृति समाप्त भएको भनेर मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन । तर परम्पराको नाममा विभेद, हिंसा, अन्धविश्वास र अनावश्यक सामाजिक दबाबलाई जोगाइराख्नु पनि संस्कृति संरक्षण होइन । असल परम्परा जोगाउनु र गलत अभ्यास परिवर्तन गर्नु दुवै आवश्यक छन् ।
आजका बालबालिकाको दसैं पनि फरक छ । उनीहरूले पिङसँगै मोबाइल र गाउँको मेलासँगै अनलाइन मनोरञ्जन देखेका छन् । भोलिको पुस्ताले दसैं अझ फरक तरिकाले मनाउला । तर उनीहरूलाई यसको बाहिरी रौनक मात्र होइन, अर्थ पनि बुझाउन आवश्यक छ । टीका किन लगाइन्छ, जमरा किन राखिन्छ, ठूलाबडाको आशीर्वाद किन लिइन्छ र परिवारसँग समय बिताउनुको अर्थ के हो भन्ने कुरा व्यवहारबाट सिकाउनुपर्छ । संस्कृति भाषणले होइन, अभ्यासले पुस्तान्तरण हुन्छ ।
पर्वको भीडमा उपभोक्ता अधिकारको प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । अनुचित मूल्य लिने, गुणस्तरहीन वा म्याद गुज्रिएका वस्तु बिक्री गर्ने र उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने गतिविधि रोक्न बजार अनुगमन आवश्यक छ । उपभोक्ताले पनि वस्तुको मूल्य, गुणस्तर, म्याद र बिलमा ध्यान दिनुपर्छ । पर्वको उत्साहमा आफ्नो अधिकार बिर्सनु हुँदैन ।
नेपाली समाज अहिले वैदेशिक रोजगारी, सहरीकरण, बसाइँसराइ र डिजिटल प्रविधिका कारण तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ । भोलि परिवारका सदस्य संसारका फरक–फरक कुनामा हुन सक्छन् र भेटघाटका माध्यम फेरिन सक्छन् । तर मानिसलाई आफ्ना मानिसको आवश्यकता फेरिने छैन । यही आवश्यकता दसैंको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।
दसैंको रौनक बजारले होइन, मानिसले बनाउँछ । घर सजाएर मात्र पर्व पूर्ण हुँदैन, सम्बन्ध पनि सजिनुपर्छ । यसको वास्तविक खुसी महँगो कपडा, ठूलो भोज र सामाजिक सञ्जालका ‘लाइक’मा होइन, आमाबुबाको आँखामा, परिवारको भेटमा, सम्बन्धको न्यानोपनमा र अरूको दुःख बुझ्ने मनमा छ ।
.jpg)
