वर्षा ऋतु बिदा भएसँगै आकाश खुल्छ, खेतबारीमा धानका बाला झुल्छन् र गाउँदेखि सहरसम्म दसैंको चहलपहल सुरु हुन्छ । बजारमा नयाँ लुगा किन्नेको भीड लाग्छ, घरआँगन सिँगारिन्छन् र सम्भव भएसम्म परदेशिएकाहरू घर फर्कन्छन् । घरघरमा जमरा राखिएसँगै सुरु हुने यो उत्साह चाडपर्वको रौनक मात्र होइन, सांस्कृतिक निरन्तरताको नमुना पनि हो ।

दसैं नेपाली समाजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो गरी जोडिएको पर्व हो । देवी दुर्गाको आराधना, असत्यमाथि सत्यको विजय, टीका–जमरासहितको आशीर्वाद र पारिवारिक पुनर्मिलन यसका प्रमुख विशेषता हुन् । यसले पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृतिलाई जीवन्त राखेको छ ।

हिन्दू परम्परामा दसैं शक्ति स्वरूपा देवी दुर्गाको उपासना गरेर मनाइन्छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा घटस्थापना गरी सुरु हुने नवरात्रमा देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिन्छ । फूलपाती, महाअष्टमी, महानवमी र विजयादशमी यस पर्वका प्रमुख दिन हुन् । विजयादशमीपछि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म उत्सव र भेटघाटको क्रम चल्छ ।

धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसंग दसैंको प्रमुख आधार हो । रामायण परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको कथालाई पनि विजयादशमीसँग जोडिन्छ । यी आख्यानले अन्यायमाथि न्याय, अधर्ममाथि धर्म र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि सदाचारको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छन् ।

दसैंलाई ‘बडादसैं’ पनि भनिन्छ । यसको अर्थ अरू पर्वभन्दा ठूलो भन्ने मात्र होइन, यसको सांस्कृतिक महत्त्व र सामाजिक प्रभाव व्यापक छ भन्ने हो । ‘विजयादशमी’ भने शुक्ल पक्षको दसौँ तिथिमा मनाइने विजयको उत्सवसँग सम्बन्धित नाम हो । दसैं मनाउने परम्परा कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने निश्चित ऐतिहासिक मिति छैन । यसको विकास देवी उपासनाको प्राचीन परम्परा, धार्मिक आख्यान र विभिन्न समुदायका लोकसांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको छ । धार्मिक कथाले पर्वको अर्थ बुझाए पनि तिनलाई यसको सुरुआतको प्रमाणित ऐतिहासिक मिति मान्न मिल्दैन ।

दसैंको धार्मिक केन्द्रमा देवी दुर्गाको पूजा छ । नवरात्रका नौ दिन देवीका नौ स्वरूपको आराधना गरिन्छ । क्रमशः शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्रीको पूजा गर्ने परम्परा छ । देवीका यी स्वरूपले शक्ति, साहस, तपस्या, संयम, मातृत्व, करुणा र आध्यात्मिक पूर्णताजस्ता गुणको प्रतिनिधित्व गर्छन् । दसौँ दिन विजयादशमी मनाइन्छ, जसलाई देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक मान्यतासँग जोडिन्छ ।

विजयादशमीको विशेष दृश्य मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्ने क्षण हो । ज्येष्ठ सदस्यले निधारमा टीका लगाइदिँदै सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्छन् । प्रचलित रातो टीका अक्षता, दही र अबिर वा सिन्दूर मिसाएर तयार गरिन्छ । समुदाय र पारिवारिक परम्पराअनुसार टीकाको स्वरूप फरक हुन सक्छ । कतिपय समुदायमा सेतो टीका वा अन्य विधिबाट आशीर्वाद दिने चलन पनि छ ।

टीकाको धार्मिक अर्थ शुभकामनासँग जोडिएको छ भने सामाजिक अर्थ सम्मान, सद्भाव र आत्मीयतामा निहित छ । वर्षभरि काम, अध्ययन वा रोजगारीका कारण टाढिएका आफन्त एउटै घरमा भेला हुँदा टीका निधारमा लगाइने रङमा मात्र सीमित रहँदैन, पारिवारिक पुनर्मिलनको प्रतीक बन्छ ।

टीकासँगै जमरा दसैंको अर्को विशिष्ट प्रतीक हो । घटस्थापनाका दिन जौलगायतका बिउ विधिपूर्वक रोपिन्छन् । जमरालाई सुख, समृद्धि, उन्नति, दीर्घायु र कल्याणको कामनासँग जोडिन्छ । बिउबाट उम्रने बिरुवाले आशा र नयाँ सुरुआतको सन्देश पनि दिन्छ । कृषिप्रधान नेपाली समाजमा अन्नबाली र प्रकृतिको महत्त्व गहिरो छ । जमरा राख्ने परम्पराले धार्मिक आस्थालाई कृषि संस्कृति र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोड्छ ।

रोजगारीका लागि सहरमा रहेका, अध्ययनका लागि बाहिर गएका वा विदेशमा बस्ने नेपाली सकेसम्म घर फर्कने प्रयास गर्छन् । वर्षभरि भेट्न नपाएका आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तसँग भेट्नु धेरैका लागि दसैंको सबैभन्दा ठूलो खुसी हो । सँगै खाना खानु, पुराना सम्झना साट्नु, बालबालिकालाई पारिवारिक संस्कार सिकाउनु र ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिनुले सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।

तर सबैलाई दसैंमा घर फर्कने अवसर मिल्दैन । आर्थिक कठिनाइ, रोजगारी वा पारिवारिक परिस्थितिका कारण कतिपय टाढै रहन बाध्य हुन्छन् । त्यसैले दसैंको आत्मीयता भेटघाटमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । टाढा रहेका र एक्लोपनमा रहेका व्यक्तिलाई सम्झने, उनीहरूको अवस्था बुझ्ने र साथ दिने भावनामा पनि यसको अर्थ खोजिनुपर्छ । प्रविधिले दूरी घटाए पनि आमनेसामने भेटघाटको महत्त्व आफ्नै हुन्छ ।

दसैंले परिवारसँगै समुदायलाई पनि जोड्छ । आफन्त र छिमेकीबीच भेटघाट, शुभकामना आदानप्रदान, सामूहिक भोजन र गाउँघरका गतिविधिले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछन् । मनमुटाव भएका व्यक्तिबीच संवाद र मेलमिलापको वातावरण बनाउन पनि यस्ता अवसर उपयोगी हुन्छन् ।

समुदाय, भूगोल र धार्मिक अभ्यासअनुसार दसैं मनाउने विधि फरक छन् । नेवार समुदायको मोहनीलगायतका परम्पराले यस समयको सांस्कृतिक विविधता देखाउँछन् । त्यसैले दसैंको सांस्कृतिक अर्थ बुझ्दा फरक विश्वास र अभ्यासको सम्मान गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

अर्कोतर्फ, चाडपर्वका नाममा बढ्ने अनावश्यक खर्च, देखावटी प्रतिस्पर्धा र आर्थिक दबाबले दसैंको खुसी प्रभावित गर्न सक्छ । पर्वको महत्त्व महँगा लुगा, उपहार वा भोजमा होइन, आपसी प्रेम र सद्भावमा खोजिनुपर्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारलाई पनि सम्मानपूर्वक पर्व मनाउने वातावरण बनाउनु र असहाय तथा एक्ला व्यक्तिलाई साथ दिनु दसैंको मर्म हो ।

अन्ततः परम्परा जोगाउनु भनेको पुराना विधि दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, तिनमा निहित आस्था, सद्भाव र पारिवारिक एकतालाई समयअनुसार जीवन्त राख्नु पनि हो । दसैंको साँचो अर्थ अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनुमा होइन, आफ्नै कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नुमा छ ।