गीत साहित्य मानवीय अनुभूति, संवेदना र विचारलाई लयात्मक अभिव्यक्तिमार्फत पाठक तथा श्रोताको मनसम्म पुर्‍याउने सशक्त विधा हो । प्रेम, विछोड, जीवनका आरोह–अवरोह, सामाजिक विसंगति र राष्ट्रिय चेतना गीतका प्रमुख विषय रहँदै आएका छन् । सरल भाषा र भावपूर्ण प्रस्तुतिका कारण गीतले व्यक्तिगत अनुभूतिलाई सामूहिक संवेदनासँग जोड्ने सामथ्र्य राख्छ ।

गीतकार निरुपम श्रेष्ठको गीतसंग्र्रह ‘कुमारी माया’ यस्तै विविध अनुभूतिको संग्र्रह हो । यसमा प्रेम र विछोडका भावनादेखि आत्मखोज, जीवनदर्शन, मानवीय सम्बन्ध, नैतिक मूल्य, सामाजिक यथार्थ र देशप्रेमसम्मका विषय समेटिएका छन् । यसले गीतकारको सिर्जनात्मक दायरा प्रेमको सीमित घेराभन्दा फराकिलो रहेको देखाउँछ ।

प्रेम र विछोडका अनुभूति

‘कुमारी माया’को प्रमुख भावभूमि प्रेम हो । ‘तिमीले यति’, ‘छुटेको साथ’, ‘कसरी भुलूँ’, ‘तिम्रो मिठो मुस्कान’ र ‘तिम्रो माया’जस्ता गीतमा प्रेमको आकर्षण, आत्मीयता, सम्झना, समर्पण र विछोडको पीडा अभिव्यक्त भएको छ ।

‘तिमिले यति’मा प्रिय व्यक्तिको मुस्कानले प्रेमको अनुभूतिलाई गहिरो बनाउने भाव पाइन्छ । यहाँ मुस्कान सामान्य शारीरिक अभिव्यक्ति मात्र नभई आत्मीय सम्बन्धको माध्यम बनेको छ । प्रेमको आरम्भ सानो अनुभूतिबाट भए पनि त्यसले मनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक पक्ष गीतमा अभिव्यक्त भएको छ ।

‘छुटेको साथ’मा विछोडपछि पनि स्मृति र आत्मीयता जीवित रहने भाव छ । गीतकार लेख्छन्, 
छुटेको साथ पनि कति मिठो हुँदो रहेछ
एकान्तमा मन बहलाउने ठाउँ बन्दो रहेछ

यी पंक्तिले विछोडलाई अभाव र पीडाका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्दैनन् । बरु, विगतको साथ वर्तमानको एकान्तमा सम्झनाको सहारा बन्न सक्ने मानवीय अनुभूति व्यक्त गर्छन् । सम्बन्ध टुटे पनि त्यससँग गाँसिएका स्मृति र संवेदना सहजै समाप्त हुँदैनन् भन्ने भाव यहाँ भेटिन्छ ।

‘कसरी भुलूँ’मा विगतको सम्बन्धबाट मुक्त हुन कठिन हुने मनोदशा प्रस्तुत भएको छ । यसरी प्रेमलाई क्षणिक आकर्षणभन्दा माथि उठाएर स्मृति, विश्वास र मानसिक सम्बन्धका रूपमा चित्रण गरिएको छ ।

प्रेम र विछोड गीत साहित्यका परिचित विषय हुन् । त्यसैले तिनलाई प्रभावकारी बनाउन भावनात्मक अभिव्यक्तिसँगै मौलिक विम्ब र विशिष्ट अनुभूतिको आवश्यकता हुन्छ । यस संग्र्रहका प्रेमप्रधान गीतमा आत्मीयता पाइए पनि परिचित भावलाई अझ नवीन ढंगले प्रस्तुत गर्ने सम्भावना देखिन्छ ।

आत्मखोज र जीवनदर्शन

संग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रेमका अनुभूतिबाट जीवनका गम्भीर प्रश्नतर्फ विस्तार हुनु हो । ‘खोज्दा नि’ गीतमा आत्मपहिचान, अतृप्त आकांक्षा र आन्तरिक असन्तुष्टिको भाव व्यक्त भएको छ 
खोज्दा नि आफूलाई भेटाउन सकिनँ
मनको रहर मैले कैले मेटाउन सकिनँ

यी पंक्तिले मानिसले बाहिरी संसारमा अनेक खोजी गरे पनि कहिलेकाहीँ आफ्नै मन, चाहना र अस्तित्व बुझ्न नसक्ने अवस्थालाई प्रस्तुत गर्छन् । यहाँ खोजी कुनै वस्तु वा व्यक्तिको प्राप्तिमा मात्र सीमित छैन, आत्मपहिचान र आन्तरिक सन्तुष्टिको खोज पनि हो ।

‘जीवन भन्नु’ गीतमा जीवनको क्षणभङ्गुरता र सुख–दुःखको सहअस्तित्वलाई सरल ढंगले व्यक्त गरिएको छ – 
जीवन भन्नु के नै हो र ? दुईदिने खेल हो
तितामिठा सँगालिएको भोगाइको मेल हो

जीवन सीमित समयभित्र संकलित हुने विविध अनुभवको समष्टि हो भन्ने भाव यी पंक्तिमा पाइन्छ । सुख र दुःख, हाँसो र आँसु जीवनका अभिन्न पक्ष हुन् भन्ने सन्देशले पाठकलाई आफ्नै जीवनयात्राबारे सोच्न प्रेरित गर्छ ।

‘आफ्नो भाग्य’ले आत्मनिर्भरता, संघर्ष र आफ्नै बाटो निर्माण गर्ने विचार प्रस्तुत गर्छ । परिस्थितिलाई निष्क्रिय रूपमा स्वीकार गर्नुभन्दा कर्म र निर्णयप्रति सचेत हुनुपर्ने भाव यसमा पाइन्छ । यी गीतमा जटिल दार्शनिक शब्दावलीभन्दा सहज भाषामार्फत जीवनका गम्भीर अनुभूति अभिव्यक्त गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

मानवीय सम्बन्ध र सामाजिक यथार्थ

‘कुमारी माया’ व्यक्तिगत प्रेम र आत्मचिन्तनमा मात्र सीमित छैन । यसका केही गीतले सामाजिक सम्बन्धको जटिलता, स्वार्थ र नैतिक विचलनलाई पनि विषय बनाएका छन् ।
‘कति आफ्ना’ गीतमा नजिक देखिने मानिस र वास्तविक आत्मीयताबीचको अन्तरलाई यसरी प्रस्तुत गरिएको छ–
कति आफ्ना, कति पराई–देखिन्छन् वरिपरि
कसैका छैनन् व्यथा एउटै–फरक छन् रूपसरि

यी पंक्तिले एउटै समाजमा बस्ने मानिसका दुःख, चाहना र जीवनभोगाइ फरक हुने यथार्थ देखाउँछन् । बाहिरी निकटताका आधारमा सम्बन्धको वास्तविकता पहिचान गर्न नसकिने भाव पनि यसमा समेटिएको छ ।

‘गुन गर्‍यो’ गीतमा उपकार, न्याय र अन्यायबीचको विरोधाभास व्यक्त भएको छ 
गुन गर्‍यो बैगुनीमा हुन्छु
न्याय गर्‍यो अन्यायमा पर्छु

असल कामको प्रतिफल कृतज्ञताका रूपमा नपाउँदा उत्पन्न हुने निराशा र न्यायपूर्ण व्यवहार गर्दा पनि अन्याय भोग्नुपर्ने विडम्बना यी पंक्तिमा अभिव्यक्त छ । यसले व्यक्तिगत पीडाभन्दा पर गएर सामाजिक नैतिकताको प्रश्न उठाउँछ ।

त्यस्तै, ‘हाँसोमा हाँसो’ले सुखमा साथ दिने र दुःखमा सहारा बन्ने मानिसबीचको भिन्नता औंल्याउँछ । सम्बन्धमा विश्वास, संवेदना र निःस्वार्थ सहयोगको महत्त्व यस गीतको भावभूमि हो । व्यक्तिगत अनुभूतिका माध्यमबाट सामाजिक यथार्थ प्रस्तुत गर्नु यस संग्र्रहको सकारात्मक पक्ष हो ।

देशप्रेम र राष्ट्रिय चेतना

संग्रहमा देशप्रेम र राष्ट्रिय एकताका भाव बोकेका गीत पनि छन् । ‘थकाइ लाग्दा’ गीतमा जन्मभूमिप्रतिको आत्मीयता र विदेश पलायनको विषय उठाइएको छ । ‘स्वर्गभन्दा प्यारो मलाई मेरो स्वदेश’ भन्ने भावले मातृभूमिप्रतिको प्रेम र आफ्नै देशमा जीवन बिताउने आकांक्षा व्यक्त गर्छ ।

यहाँ देशप्रेम भावनात्मक उद्गारमा मात्र सीमित छैन । स्वदेशको महत्त्व, राष्ट्रिय स्वाभिमान र देशप्रतिको उत्तरदायित्वसँग पनि जोडिएको छ । विदेश जाने प्रवृत्तिबारे प्रश्न उठाउँदै देशभित्रै सम्भावना निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकतातर्फ संकेत गरिएको छ ।

‘आफूभन्दा’ गीतले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा देशलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने विचार अघि सारेको छ । हिमाल, पहाड र तराईलाई राष्ट्रिय एकताको सूत्रमा जोड्दै गीतकार लेख्छन्,– 

हिमाल, पहाड, तराई एकताको मूल

यस पंक्तिले नेपालको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई साझा राष्ट्रिय पहिचानका रूपमा प्रस्तुत गर्छ । देशप्रेमलाई सामूहिक जिम्मेवारी, स्वाभिमान र एकताको भावसँग जोड्ने प्रयास यहाँ देखिन्छ ।

भाषा, विम्ब र अभिव्यक्ति शिल्प

‘कुमारी माया’का गीतको उल्लेखनीय विशेषता सरल र सहज भाषिक अभिव्यक्ति हो । दैनिक जीवनसँग परिचित शब्द र भावका माध्यमबाट गीतकारले आफ्ना अनुभूति प्रस्तुत गरेका छन् ।

‘तिम्रो मिठो मुस्कान’मा मुस्कान प्रेम र आत्मीयताको प्रतीक बनेको छ । ‘खोज्दा नि’मा घाम, जून, तारा र नदीका किनारजस्ता दृश्य विम्बले खोजीमा भौँतारिएको मनको अवस्थालाई अभिव्यक्त गर्छन् । ‘छुटेको साथ’मा एकान्त र स्मृतिको सम्बन्धले विछोडपछिको मनोदशा प्रस्तुत गर्छ ।

गीतमा सरलता महत्त्वपूर्ण गुण हो । तर सरलता र सामान्यताबीच भिन्नता हुन्छ । परिचित विम्बलाई नवीन सन्दर्भमा प्रयोग गर्नु, शब्दमा अर्थका अतिरिक्त तह सिर्जना गर्नु र अनुभूतिलाई जीवनका ठोस प्रसंगसँग जोड्नुले गीतको कलात्मकता बढाउँछ । फूल, जून, आँसु र अँध्यारोजस्ता परम्परागत विम्बमा मौलिक अनुभूति थप्न सके अभिव्यक्ति अझ प्रभावकारी हुन सक्छ ।

त्यस्तै, गीतको लय, मात्रा, अन्त्यानुप्रास र पंक्तिगत सन्तुलनले पनि यसको प्रभावकारिता निर्धारण गर्छन् । उपलब्ध पाठका आधारमा भाव र भाषाशैलीको मूल्यांकन गर्न सकिए पनि सबै गीतको छन्द तथा संगीतात्मक संरचनाबारे निष्कर्ष निकाल्न तिनको पूर्ण पाठ र संगीतबद्ध प्रस्तुतिसमेत अध्ययन गर्नुपर्छ ।

सिर्जनात्मक सम्भावना

‘कुमारी माया’को प्रमुख सबल पक्ष विषयगत विविधता र भावनात्मक आत्मीयता हो । प्रेम र विछोडका अनुभूतिसँगै आत्मखोज, जीवनदर्शन, सामाजिक सम्बन्ध, नैतिकता र देशप्रेमजस्ता विषय समेटिनुले गीतकारको अभिव्यक्तिक्षेत्र फराकिलो बनाएको छ ।

व्यक्तिगत अनुभूतिलाई व्यापक जीवनानुभवसँग जोड्ने प्रयास पनि उल्लेखनीय छ । ‘खोज्दा नि’मा आत्मपहिचानको प्रश्न, ‘जीवन भन्नु’मा जीवनदर्शन तथा ‘कति आफ्ना’ र ‘गुन गर्‍यो’मा सामाजिक सम्बन्ध र नैतिकताको प्रश्नले संग्र्रहलाई विविध भावभूमि प्रदान गरेका छन् ।

यद्यपि, प्रेम, विछोड, आँसु र सम्झनाजस्ता परिचित विषयको पुनरावृत्तिबाट बच्न प्रत्येक गीतमा पृथक् अनुभूति र विशिष्ट अभिव्यक्ति आवश्यक हुन्छ । नयाँ विम्ब, सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक अनुभूति र जीवनका ठोस प्रसंगसँग भावलाई जोड्न सके गीतहरूबीचको मौलिक पहिचान अझ बलियो बन्न सक्छ । सामाजिक चेतना र राष्ट्रिय भावनालाई समकालीन जीवनका जटिलतासँग जोड्दा विचारगत गहिराइसमेत बढ्न सक्छ ।

समग्रमा, निरुपम श्रेष्ठको ‘कुमारी माया’ प्रेमका अनुभूतिलाई आधार बनाएर जीवन र समाजका विविध पक्षतर्फ विस्तार हुन खोजेको गीतसंग्र्रह हो । यसमा प्रेमको आत्मीयता र विछोडको पीडादेखि आत्मचिन्तन, मानवीय सम्बन्धको जटिलता, नैतिक प्रश्न र मातृभूमिप्रतिको अनुरागसम्मका विषय समेटिएका छन् ।

सरल भाषा, भावनात्मक निकटता र विषयगत विविधता यसका उल्लेखनीय पक्ष हुन् । अर्कोतर्फ, परिचित भाव र विम्बलाई नवीन ढंगले प्रस्तुत गर्ने तथा शिल्पगत पक्षलाई थप परिष्कृत गर्ने सम्भावना पनि छ ।

व्यक्तिगत अनुभूति र सामाजिक चेतनाबीच संवाद स्थापित गर्ने प्रयास नै ‘कुमारी माया’को मूल विशेषता हो । मौलिक विम्ब, विशिष्ट अनुभूति र शिल्पगत परिष्कारमा निरन्तर ध्यान दिन सके गीतकारको आगामी सिर्जनायात्रा अझ सशक्त बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।

(हाल : क्यानडा)