मानव सभ्यताको विकाससँगै राष्ट्र, राष्ट्रियता र शासन व्यवस्थाको अवधारणा पनि क्रमशः विकसित हुँदै आएको पाइन्छ । आदिम युगमा मानिसहरू साना–साना समूहमा बसोबास गर्थे । सुरक्षा, जीविकोपार्जन र सहकार्यको आवश्यकताले समाज, राज्य र अन्ततः आधुनिक राष्ट्र–राज्यको निर्माण भयो । आज राष्ट्र केवल भूगोलको सीमामा सीमित छैन, यो साझा इतिहास, संस्कृति, भाषा, सभ्यता र भविष्यप्रतिको सामूहिक विश्वासको प्रतीक बनेको छ । 

राजनीतिक विज्ञानका अनुसार निश्चित भूभाग, स्थायी जनसंख्या, सरकार र सार्वभौमसत्तायुक्त राजनीतिक समुदायलाई राष्ट्र भनिन्छ । समाजशास्त्रीय दृष्टिले भने साझा इतिहास, संस्कृति, भाषा र पहिचानले राष्ट्रलाई परिभाषित गर्छ । नेपालमा विविध जातजाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिको सहअस्तित्व भए पनि ‘नेपाली’ भन्ने साझा पहिचान नै हाम्रो राष्ट्रिय एकताको आधार हो ।

राष्ट्र भनेको केवल राज्यका संरचना होइन । किसानको खेत, मजदुरको श्रम, सैनिकको बलिदान, शिक्षकको ज्ञान, पत्रकारको कलम र प्रत्येक नागरिकको जिम्मेवारीले राष्ट्र निर्माण हुन्छ । राष्ट्रियता पनि भाषणमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ । कर तिर्नु, कानुनको पालना गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, सुशासनको पक्षमा उभिनु र राष्ट्रिय हितमा एकताबद्ध हुनु राष्ट्रियताको व्यावहारिक रूप हो ।

नेतृत्व केवल पद होइन, जिम्मेवारी हो । असल नेतृत्वमा इमानदारी, दूरदृष्टि, नैतिक साहस, उत्तरदायित्व र निर्णय क्षमता आवश्यक हुन्छ । लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर विश्वास र नैतिकतामा आधारित नेतृत्व मात्रै इतिहासमा टिक्छ ।

लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति जनता हुन् । त्यसैले नागरिक पनि शिक्षित, सचेत र विवेकी हुनुपर्छ । निर्वाचनका बेला जात, धर्म, क्षेत्र वा भावनात्मक नाराभन्दा पनि उम्मेदवारको कार्यक्षमता, नीति र चरित्रलाई आधार बनाएर निर्णय गर्न सक्नुपर्छ । राजनीतिक दलहरूमा देखिने आन्तरिक गुटबन्दी, अस्थिरता र जनअपेक्षाअनुसार परिणाम दिन नसक्ने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रमाथिको विश्वास कमजोर बन्ने जोखिम रहन्छ । त्यसैले सरकार र प्रतिपक्ष दुवैले राष्ट्रिय हितलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्न आवश्यक छ ।

इतिहासले कुनै पनि राष्ट्रको शक्ति केवल सैन्य सामथ्र्यमा निर्भर नहुने देखाएको छ । ज्ञान, शिक्षा, संगठन, नैतिकता र जनचेतनाले नै राष्ट्रलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउँछन् । नेपालले गोरखा एकीकरणदेखि लोकतान्त्रिक आन्दोलन र गणतन्त्रसम्मका अनेक संघर्ष पार गरेको छ । ती सबै राष्ट्रिय चेतनाका महत्वपूर्ण अध्याय हुन् ।

नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्र र राष्ट्रियताको प्रश्न अझ संवेदनशील छ । भारत र चीनजस्ता दुई शक्तिशाली छिमेकीका बीचमा रहेर पनि नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व कायम राख्नु ऐतिहासिक उपलब्धि हो । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई ‘दुई ढुंगाबीचको तरुल’ भनेका थिए । बदलिँदो भू–राजनीतिक परिवेशमा उक्त भनाइ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छ ।

नेपालमा राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र विकासबारे बहस भइरहँदा सीमा सुरक्षा, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, युवाको विदेश पलायन र आर्थिक समृद्धिका विषयलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ । राष्ट्रिय हितको संरक्षण सरकारको मात्र होइन, सम्पूर्ण नागरिकको साझा दायित्व हो ।

अन्ततः राष्ट्र केवल भूगोल होइन, साझा चेतना हो । राष्ट्रियता केवल भावना होइन, जिम्मेवारी पनि हो । लोकतन्त्र केवल मतदानमा सीमित हुँदैन; निरन्तर नागरिक सहभागिता, उत्तरदायी नेतृत्व र सुदृढ संस्थाबाट मात्र लोकतन्त्र बलियो बन्छ । त्यसैले भावनाभन्दा विवेक, व्यक्तिभन्दा संस्था र नाराभन्दा परिणामलाई प्राथमिकता दिन सकिए मात्र नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाभिमान जोगाउँदै समृद्धिको यात्रामा दृढतापूर्वक अघि बढ्न सक्छ ।

राष्ट्रप्रतिको प्रेम नारामा होइन, कर्ममा झल्किनुपर्छ । जब नागरिकले आफ्नो कर्तव्यलाई अधिकारसरह महत्व दिन्छन्, जब नेतृत्वले सत्ताभन्दा सेवाको मूल्य बुझ्छ, जब युवाशक्तिले विदेशको सम्भावना मात्र होइन, आफ्नै मातृभूमिको भविष्य निर्माणमा विश्वास गर्न थाल्छ, तब समृद्ध राष्ट्रको आधार बलियो बन्छ । विविधताभित्रको एकता, लोकतान्त्रिक संस्कार, सुशासन, पारदर्शिता र सामाजिक न्यायलाई जीवन व्यवहारमा उतार्न सक्यौं भने नेपालको राष्ट्रियता अझ सुदृढ हुनेछ । यही साझा संकल्प, पारस्परिक विश्वास र निरन्तर प्रयासले वर्तमानलाई उज्यालो बनाउँदै भावी पुस्ताका लागि आत्मसम्मान, समृद्धि र स्वाभिमानले भरिएको नेपाल निर्माण गर्ने प्रेरणा दिनेछ ।