सनातन वैदिक परम्परामा श्रावण महिनालाई भगवान् शिवको आराधना, जप, तप तथा आध्यात्मिक साधनाको विशेष समयका रूपमा मानिन्छ । वर्षायामको मध्य भागमा पर्ने यस महिनामा धर्ती हराभरा हुन्छ, नदी–नाला जलले भरिन्छन् र सम्पूर्ण प्रकृतिले नवजीवन प्राप्त गर्दछ । यही प्राकृतिक परिवर्तनसँगै मानिसको मन र जीवनमा पनि नयाँ उत्साह, उमंग र आध्यात्मिक चेतनाको विकास हुन्छ । त्यसैले श्रावण महिनामा हरियो रंगलाई शुभ, मंगल तथा समृद्धिको प्रतीकका रूपमा आत्मसात् गर्ने गरिन्छ ।

सनातन धर्मशास्त्रमा श्रावणलाई शिवको सबैभन्दा प्रिय महिना मानिएको छ । शिवपुराणमा श्रावण महिनामा शिवपूजाको विशेष महिमा वर्णन गरिएको छ :

श्रावणे मासे यो भक्त्या शिवं सम्पूजयेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकमवाप्नुयात् ।।

(भावार्थः जसले श्रावण महिनामा श्रद्धापूर्वक भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्छ, ऊ सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भई शिवलोक प्राप्त गर्दछ ।)

पौराणिक कथाअनुसार समुद्र मन्थन गर्दा निस्किएको हलाहल विषको तीव्र ताप कम गर्न देवताहरूले भगवान् शिवमाथि निरन्तर जलाभिषेक गरेका थिए । वर्षायाममा जलको सहज उपलब्धता हुने भएकाले श्रावणभरि शिवलिंगमा जल, दूध र बेलपत्र अर्पण गर्ने परम्परा स्थापित भएको विश्वास गरिन्छ ।

सनातन दर्शनमा हरियो रंग जीवन, उर्वरता, नवजीवन र समृद्धिको प्रतीक हो । वैदिक संस्कृतिले प्रकृति र वनस्पतिको संरक्षणलाई सदैव उच्च स्थान दिएको छ । ऋग्वेदमा औषधि र बोटबिरुवाहरूको स्तुति गर्दै मानवजातिको कल्याण र आरोग्यका लागि प्रकृतिको महत्व दर्शाइएको छ । यस्तै, पौराणिक कथाअनुसार देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्नुभएको थियो । लोकपरम्परामा यही प्रसंगलाई जोडेर महिलाहरूले हरियो रंगलाई अखण्ड सौभाग्य, दाम्पत्य सुख, समृद्धि र आशाको प्रतीकका रूपमा स्वीकार गरेको पाइन्छ ।

नेपाली समाजमा विशेष गरी महिलाहरूले श्रावण महिनाभर हरियो चुरा, पोते, हरिया वस्त्र तथा मेहदी लगाउने चलन छ । यद्यपि, वेद वा पुराणमा ‘श्रावणमा अनिवार्य रूपमा हरियो वस्त्र लगाउनू’ भन्ने प्रत्यक्ष शास्त्रीय आदेश वा बाध्यता पाइँदैन । तर, यो परम्परा प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा परापूर्वकालदेखि विकसित हुँदै आएको हो । श्रीमद्भगवद्गीता (९।२६) मा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छः

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः।।

(भावार्थः जसले मलाई श्रद्धापूर्वक पात, फूल, फल वा जल अर्पण गर्छ, म त्यस निष्काम भक्तिको भावलाई सहर्ष स्वीकार गर्छु ।)

यस श्लोकले बाह्य आडम्बर वा देखावटीपनभन्दा आन्तरिक भक्तिभाव र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई बढी महत्व दिन्छ । शिवलाई अर्पण गरिने प्रिय बेलपत्रको हरियो स्वरूप स्वयं प्रकृतिको जीवनशक्ति र ऊर्जाको प्रतीक हो ।

वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले पनि हरियो रंग मानसिक शान्ति, सन्तुलन र ताजगी दिने रंग मानिन्छ । यसले आँखालाई आराम पु¥याउँछ र तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ । अर्कोतर्फ, आयुर्वेदअनुसार वर्षा ऋतुमा वातावरणीय परिवर्तनका कारण पाचनशक्ति कमजोर हुने भएकाले सात्विक आहार, उपवास, संयमित जीवनशैली र प्राकृतिक वातावरणसँगको निकटतालाई आरोग्यको मूल आधार मानिन्छ ।

नेपालजस्तो कृषिप्रधान देशमा असारको रोपाइँपछि श्रावणमा खेतबारी हरियालीले ढाकिन्छन् । किसानका लागि यो महिना मिहिनेतको फल फलाउने र अन्नबाली हुर्कने आशाको समय हो । वातावरणीय दृष्टिले पनि वर्षायाम वृक्षारोपणका लागि सबैभन्दा उपयुक्त मौसम हो । अथर्ववेदमा प्रकृतिको महत्व दर्शाउँदै भनिएको छ– ‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’ अर्थात् पृथ्वी हाम्री आमा हुन् र हामी यिनका सन्तान हौं । श्रावणको हरियालीले हामीलाई वन, वनस्पति र जलस्रोत संरक्षण गर्ने गम्भीर सन्देश पनि दिन्छ ।

आजको आधुनिक समयमा हरियो चुरा, पोते र साडीको प्रयोग सामाजिक सञ्जाल र बजारको फेसनसँग पनि जोडिन पुगेको छ । तर, यस परम्परालाई केवल बाह्य चमकधमक वा व्यापारमा सीमित नराखी हरेक परिवारले कम्तीमा एउटा बिरुवा रोप्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने र शिवालय परिसर सफा राख्नेजस्ता वातावरणमैत्री कार्यसँग जोड्न सके यसको सामाजिक सार्थकता अझ व्यापक हुनेछ ।

अन्ततः, श्रावण महिनामा हरियो रंगको प्रयोग धर्म, संस्कृति, प्रकृति र विज्ञानबीचको एउटा सुन्दर र जीवन्त समन्वय हो । यसको मूल उद्देश्य बाह्य प्रदर्शनभन्दा पनि आन्तरिक शुद्धता, प्रकृतिप्रतिको प्रेम, सामाजिक सद्भाव र आध्यात्मिक चेतनाको विकास गर्नु हो । यही मर्मलाई आत्मसात् गर्नु नै श्रावण महिनाको वास्तविक महत्व हो ।