प्रेस स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको एउटा अपरिहार्य स्तम्भ हो, जसले सत्यतथ्य उजागर गर्ने, जनमतलाई उचित मार्ग  दिने र शासन प्रणालीलाई जवाफदेही बनाउने काम गर्दछ । तर आज नेपालमा यही स्वतन्त्रताको आडमा एउटा नविन र चिन्ताजनक प्रवृत्ति मौलाउँदै गएको छ, जहाँ हातमा मोबाइल भएका जोसुकैले पनि आफूलाई पत्रकार दाबी गर्न थालेका छन् । न पत्रकारिताको औपचारिक शिक्षा, न कुनै व्यावसायिक तालिम, न नैतिक आचरणसम्बन्धी ज्ञान, तैपनि उनीहरू क्यामेरा बोकेर सडक, बजार र घरआँगनसम्म पुगी जथाभावी रेकर्डिङ गर्दै हिँडेको देखिन्छ । यही असीमित र अनियन्त्रित अभ्यासले वास्तविक पत्रकारिताको गरिमामाथि नै प्रश्न उठाइरहेको छ ।

धेरैजसो यस्ता व्यक्तिसँग जीवनमा कुनै निश्चित काम, पेसा वा जिम्मेवारी नै हुँदैन । उनीहरू दिनभर सडकबजार डुल्दै, कतै झगडा भइरहेको छ कि, कतै दुर्घटना भएको छ कि, कतै कुनै व्यक्तिगत विवाद भइरहेको छ कि भनी सनसनीपूर्ण दृश्यको खोजीमा हिँड्ने गर्छन् । कसैको अनुमति नलिई, कसैको गोपनीयताको वास्ता नगरी तत्कालै मोबाइल क्यामेरा अन गरी रेकर्डिङ गर्न थाल्ने यो प्रवृत्तिले अधिकांश निर्दोष व्यक्ति र परिवारको मानमर्दन भइरहेको छ । यसरी बिनाअनुमति खिचिएका दृश्यहरू सामाजिक सञ्जालमा तत्कालै अपलोड गरिन्छन्, जसको सुरुवात धेरैजसो टिकटकबाट भएको पाइन्छ ।

टिकटकमा छोटा भिडियोले चाँडै भाइरल हुने र सजिलै भ्युज बटुल्ने अवसर पाएपछि यस्तो प्रवृत्ति झन् बलियो हुँदै गयो । त्यसपछि यही अभ्यास फेसबुकतर्फ पनि विस्तार भयो, किनकि नेपालमा फेसबुक प्रयोगकर्ताको संख्या अत्यन्त धेरै छ र यो सबैभन्दा बढी पहुँचयोग्य सामाजिक सञ्जाल पनि हो । फेसबुकले नेपालमा मुद्रीकरण अर्थात् भिडियोबाट प्रत्यक्ष आम्दानी गर्न सक्ने सुविधा उपलब्ध गराएपछि परिस्थिति झनै जटिल बन्न पुग्यो ।

मुद्रीकरणको यही अवसरले गर्दा अब जोसुकैले जथाभावी, अनावश्यक र सनसनीपूर्ण सामग्री रेकर्ड गरेर त्यसलाई पत्रकारिताको नाम दिन थालेका छन्, जबकि उनीहरूलाई पत्रकारिताको वास्तविक अर्थ, उद्देश्य र आचारसंहिताबारे कुनै ज्ञान नै  छैन । धेरैजसोसँग त माध्यमिक तहसम्मको औपचारिक शिक्षासमेत पुगेको हुँदैन, तर आम्दानीको लोभमा उनीहरू आफूलाई ‘पत्रकार’ वा ‘युट्युबर पत्रकार’ भनी परिचय दिँदै समाजमा हिँडडुल गर्छन् । यसरी शिक्षा र तालिमबिनै पत्रकारिताको बहानामा गरिने यो व्यावसायीकरणले वास्तविक पत्रकारिता पेसाको विश्वसनीयतामाथि नै गम्भीर आघात पुर्‍याइरहेको छ ।

यस्ता स्व–घोषित पत्रकारहरूले प्रायः वास्तविक समाचारभन्दा बढी व्यक्तिगत विवाद, झगडा, दुर्घटना, वा आपत्तिजनक र भड्काउने प्रकृतिका दृश्यलाई प्राथमिकता दिन्छन्, किनकि त्यस्ता सामग्रीले छिटो भ्युज पाउँछ । यसरी सनसनी र भड्काउने सामग्रीलाई मात्र प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले सामाजिक सञ्जाललाई अस्वस्थ, नकारात्मक र कहिलेकाहीँ आपत्तिजनक सामग्रीको बजार बनाइदिएको छ । यस्तै प्रवृत्तिको फाइदा उठाउँदै केही अनैतिक वा अनुपयुक्त व्यावसायिक स्वार्थसमूहले पनि यस्ता खाता र सामग्रीलाई आफ्नो प्रचारप्रसारको माध्यम बनाउने गरेको देखिन्छ, जसले समाजमा नैतिक पतनलाई थप मलजल गर्छ ।

यो समस्या अब फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्रामलगायत लगभग सबै प्रमुख सामाजिक सञ्जालमा द्रुत गतिमा फैलिँदै गएको छ । यसको प्रत्यक्ष असर सबैभन्दा बढी बालबालिका र युवापुस्तामा परिरहेको छ, जो सामाजिक सञ्जालमा दिनको धेरै समय बिताउँछन् र त्यहाँ देखिने अस्वस्थ, हिंसात्मक वा अश्लील सामग्रीलाई सामान्य ठान्न थाल्छन् । बालबालिकाले सानै उमेरैदेखि हिंसा, गाली, अपमान र अनुचित व्यवहारले  भरिएका भिडियो नियमित रूपमा हेर्दा, यसले उनीहरूको सोचाइ, व्यवहार र नैतिक धारणामा गम्भीर नकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

यसरी निरन्तर अस्वस्थ सामग्रीको सम्पर्कमा रहँदा बालबालिकाको स्वाभाविक बौद्धिक विकास पनि बाधित हुन्छ, किनकि उनीहरूको ध्यान सिर्जनात्मक सोच, अध्ययन र वास्तविक सामाजिक अन्तरक्रियाबाट हटेर निरर्थक र भड्काउने सामग्रीतर्फ  मोडिन्छ । दीर्घकालमा हेर्दा यसले हाम्रो भावी पुस्ताको बौद्धिक क्षमता र नैतिक चेतनालाई नै कमजोर बनाउने गम्भीर जोखिम बोकेको छ । दुर्भाग्यवश, नेपालमा यस्तो जोखिमबाट जोगाउने कुनै व्यवस्थित शिक्षा प्रणाली अहिलेसम्म तयार हुन सकेको छैन ।

नेपालमा विद्यालय तहदेखि नै डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, साइबर ठगी र गोपनीयता संरक्षणसम्बन्धी शिक्षा दिने कुनै संरचित पाठ्यक्रम नै छैन । परिणामस्वरूप विद्यार्थी र सर्वसाधारण दुवैलाई सामाजिक सञ्जाल कसरी सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्ने, आफ्नो र अरूको गोपनीयताको  कसरी सम्मान गर्ने भन्ने ज्ञानको गम्भीर अभाव छ । यही ज्ञानको कमीले गर्दा गलत सूचना सजिलै फैलिने, तथ्यमा आधारित नभई हतारमा प्रसारित समाचारले गलत सञ्चार सिर्जना गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा साइबर बुलिङ बढ्नेजस्ता समस्या झन् जटिल बन्दै गएका छन् ।

पत्रकारिता कुनै पनि समाजको संवेदनशील र जिम्मेवार पेसा भएकाले यसलाई सञ्चालन गर्ने अधिकार केवल औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका, मान्यताप्राप्त तालिम लिएका र आचारसंहिता पालना गर्न सक्षम व्यक्तिलाई मात्र दिइनुपर्छ  । यसरी बढ्दो गलत सूचना र साइबर बुलिङको समस्यासँगै साइबर ठगी र साइबर अपराधका घटना पनि उत्तिकै तीव्र गतिमा बढिरहेका छन् । स्व–घोषित पत्रकारहरूले कहिलेकाहीँ आफूले खिचेको संवेदनशील भिडियो वा तस्बिरको दुरुपयोग गरी सम्बन्धित व्यक्तिलाई ब्ल्याकमेल गर्ने, पैसा मागेर मात्र भिडियो हटाउने धम्की दिनेजस्ता घटनासमेत सार्वजनिक भइरहेका छन् । यस्ता घटनाले पीडित व्यक्ति र परिवारलाई मात्र होइन, समग्र समाजको विश्वासलाई नै गम्भीर चोट पुर्‍याउँछ ।

यस्तो अवस्थामा वास्तविक पत्रकारिता र यस्तो स्व–घोषित तथाकथित पत्रकारिताबीचको भिन्नता छुट्याउन अब राज्यले ठोस नीतिगत कदम चाल्नुपर्ने बेला आइसकेको छ । पत्रकारिता कुनै पनि समाजको संवेदनशील र जिम्मेवार पेसा भएकाले यसलाई सञ्चालन गर्ने अधिकार केवल पत्रकारिता वा सञ्चार विषयमा औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका, मान्यताप्राप्त तालिम लिएका र व्यावसायिक आचारसंहिता पालना गर्न सक्षम व्यक्तिहरूलाई मात्र दिइनुपर्छ । यसका लागि सरकारले पत्रकार परिचयपत्र वितरण गर्ने प्रक्रियालाई थप व्यवस्थित, पारदर्शी र योग्यतामा आधारित बनाउनु आवश्यक छ ।

साथसाथै, न्यूनतम शैक्षिक योग्यता र व्यावसायिक तालिमबिना आफूलाई ‘पत्रकार’ वा ‘सामाजिक सञ्जाल पत्रकार’ भनी परिचय दिने र त्यसैको आडमा अनियन्त्रित रूपमा रेकर्डिङ गर्ने प्रवृत्तिलाई कानुनी रूपमा नियमन गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ । कसैको अनुमतिबिना निजी पलहरू रेकर्ड गर्नु, त्यसलाई सार्वजनिक गर्नु र त्यसबाट आर्थिक फाइदा लिनु स्पष्ट रूपमा व्यक्तिगत गोपनीयताको उल्लंघन हो, र यस्तो कार्यलाई निषेध गर्ने स्पष्ट कानुनी प्रावधान अहिले नेपालमा अत्यन्त आवश्यक भइसकेको छ ।

यसका साथै, सरकारले विद्यालय तहदेखि नै डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा र जिम्मेवार सामाजिक सञ्जाल प्रयोगसम्बन्धी शिक्षालाई पाठ्यक्रमको अनिवार्य हिस्सा बनाउनुपर्छ, ताकि आजका बालबालिका र युवाले सामाजिक सञ्जालको सही र सुरक्षित प्रयोग सानै उमेरदेखि सिक्न पाऊन् । यसका अतिरिक्त, एउटा बलियो र व्यापक गोपनीयता संरक्षण ऐन ल्याई व्यक्तिको अनुमतिबिना गरिने रेकर्डिङ, प्रकाशन र दुरुपयोगविरुद्ध कानुनी कारबाहीको ठोस र द्रुत  प्रक्रिया सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।

अन्ततः यो पूरै समस्या एउटै मूल कुरामा गएर जोडिन्छ : जब पत्रकारिताजस्तो जिम्मेवार पेसा योग्यता, तालिम र आचारसंहिताबिना जोसुकैले अपनाउन सक्ने ‘पेसा’ बनाइन्छ, त्यसले न त सूचनाको गुणस्तर कायम राख्न सक्छ, न समाजको गोपनीयता र मर्यादा जोगाउन सक्छ । यही अराजकताले नै आज बालबालिका र युवाको बौद्धिक तथा नैतिक विकासलाई खतरामा पारिरहेको छ, गलत सूचना र साइबर अपराधलाई मलजल गरिरहेको छ । यसैले अब ढिलो नगरी राज्य, सञ्चार क्षेत्र, शिक्षा प्रणाली र नागरिक समाज सबैले मिलेर पत्रकारिताको गरिमा पुनस्र्थापित गर्ने र डिजिटल साक्षरतासहितको सुरक्षित सामाजिक सञ्जाल संस्कृति निर्माण गर्ने दिशामा तत्काल र ठोस कदम चाल्नुपर्ने आजको टड्कारो आवश्यकता बनिसकेको छ ।

(लेखक गौतम प्रविधि विशेषज्ञ हुन् ।)