साँझ ढल्दै थियो । आकाशको पश्चिमी किनारामा फैलिएको रातो र सुनौलो रङले सहरलाई एउटा अनौठो शान्तिमा बेरेको थियो । तर त्यो शान्ति केवल बाहिरी थियो, भित्रभित्रै संसार तीव्र परिवर्तनको लयमा दौडिरहेको थियो ।

मानव सभ्यताले अब पृथ्वीका सीमाहरू पार गरिसकेको थियो । चन्द्रमा, मंगल र त्यसपछिका ग्रहहरूमा मानव बस्तीहरू विस्तार भइसकेका थिए । ऊर्जा अब केवल आवश्यकता मात्र नभई अस्तित्वको आधार बनिसकेको थियो । यही ऊर्जा नियन्त्रण गर्ने दौडमा सबैभन्दा अगाडि थिए– डाक्टर ईशान श्रेष्ठ ।

उनी ‘प्रकाश संकलन प्रणाली’का प्रमुख अभियन्ता थिए, जसले सूर्यको ऊर्जा प्रत्यक्ष रूपमा संकलन गरेर अन्तरिक्षमा रहेका उपनिवेशहरूलाई आपूर्ति गर्ने योजना बनाएका थिए । उनको परियोजना ‘दीप–जाल’ नामले परिचित थियो– एक विशाल संरचना, जसले सूर्यको किरणलाई समेटेर असीम ऊर्जा निकाल्ने लक्ष्य राख्थ्यो ।

सहरको सबैभन्दा अग्लो अनुसन्धान केन्द्रको माथिल्लो तलामा उभिएर ईशान सूर्यलाई हेर्दै थिए । अस्ताउँदै गरेको सूर्य आज केही फरक देखिन्थ्यो– मानौं ऊ थाकेको छ, तर अझै आफ्नो अन्तिम प्रकाश बाँड्न तयार छ ।

‘आज परीक्षणको अन्तिम दिन हो,’ पछाडिबाट आएको स्वरले उनको ध्यान भंग गर्‍यो ।

उनी फर्किए । त्यहाँ आर्या उभिएकी थिइन्, उनकी सहकर्मी, तर दृष्टिकोणमा बिल्कुलै फरक । जहाँ ईशान प्रविधिमा अटल विश्वास राख्थे, आर्या सन्तुलनको पक्षमा थिइन् ।

‘सबै प्रणाली तयार छन्,’ आर्याले भनिन्, ‘तर म अझै पनि निश्चित छैन, हामी सही दिशामा छौं कि छैनौं ।’

ईशान हल्का मुस्कुराए । ‘शंका प्रगतिको सत्रु हो, आर्या । हामीले सूर्यको ऊर्जा उपयोग गर्न सिक्यौं भने मानव सभ्यता कहिल्यै अन्धकारमा डुब्ने छैन ।’

‘तर के हामी केवल उपयोग गर्दैछौं, कि दोहन ?’ आर्याको प्रश्न गम्भीर थियो ।

ईशानले जवाफ दिएनन् । उनी फेरि सूर्यतिर फर्किए । उनका आँखामा एउटा दृढ विश्वास थियो र सायद, अलिकति अहंकार पनि ।

रात पर्नुअघि ‘दीप–जाल’ सक्रिय गरियो । अन्तरिक्षमा फैलिएको विशाल संरचनाले सूर्यको किरण समात्न थाल्यो । ऊर्जा संकलन दर तीव्र रूपमा बढ्दै गयो । पृथ्वीका सबै स्क्रिनहरूमा एउटै दृश्य प्रसारण भइरहेको थियो, मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि ।

प्रयोगशालाभित्र उत्साहको लहर दौडिरहेको थियो ।

‘ऊर्जा प्रवाह स्थिर छ ।’

‘संकलन दर अपेक्षाभन्दा ३० प्रतिशत बढी ।’

‘सिस्टम पूर्ण नियन्त्रणमा छ ।’

ईशानको अनुहार उज्यालो भयो । उनले स्क्रिनतिर हेरे– त्यहाँ सूर्यको प्रत्यक्ष छवि देखिँदै थियो, जसबाट प्रकाशलाई साना–साना धाराहरूमा तानेर ‘दीप–जाल’मा संकलन गरिँदै थियो ।

तर केही समयपछि एउटा सानो त्रुटि देखा पर्‍यो ।

‘सर... यहाँ अनियमितता देखिँदै छ,’ एक प्राविधिकले भने ।

‘कस्तो अनियमितता ?’ ईशानले चासो देखाए ।

‘सूर्यको सतहमा असामान्य छाया बनिरहेको छ । ऊर्जा तान्ने दर बढेसँगै त्यो छाया पनि बढ्दै गएको छ ।’

ईशानले स्क्रिनमा ध्यान दिए । साँच्चै– सूर्यको एउटा भागमा कालो दाग फैलिँदै थियो । सुरुमा सानो थियो, तर बिस्तारै फैलिँदै गइरहेको थियो ।

‘सिस्टम बन्द गरौं ?’ आर्याले तुरुन्तै भनिन् ।

‘अहिल्यै होइन,’ ईशानले कडा स्वरमा भने, ‘यो सामान्य प्रतिक्रिया हुन सक्छ ।’

तर त्यो सामान्य थिएन ।

केही मिनेटमै ऊर्जा प्रवाह अनियन्त्रित भयो । स्क्रिनहरूमा चेतावनी संकेत चम्किन थाले ।

‘ओभरलोड !’

‘सिस्टम स्थिर छैन !’

‘सञ्चार टुट्दै छ !’

अचानक, सम्पूर्ण केन्द्र अन्धकारमा डुब्यो । केवल आपतकालीन बत्तीको मधुर उज्यालो बाँकी रह्यो ।

बाहिर आकाशमा अचम्मको दृश्य देखियो– सूर्यको आधा भाग कालो छायाले ढाकिएको थियो । मानौं कुनै अदृश्य शक्ति त्यसलाई बिस्तारै निल्दै थियो ।

ईशान स्तब्ध भए । ‘यो... असम्भव छ...।’

आर्या उनको नजिक आइन् । ‘हामीले सीमा नाघ्यौं, ईशान ।’

त्यस क्षण ईशानले पहिलोपटक आफ्नो योजनाको अर्को पक्ष देखे– ऊर्जा मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको सन्तुलन ।

‘अब के गर्ने ?’ उनले बिस्तारै सोधे ।

आर्या केही क्षण मौन बसिन्, त्यसपछि भनिन्, ‘हामीले केवल नियन्त्रण गर्ने सोच्यौं, बुझ्ने प्रयास गरेनौं । अब नियन्त्रण होइन, समायोजन गर्नुपर्छ ।’

‘कसरी ?’

आर्याले पुरानो नियन्त्रण कक्षतिर इसारा गरिन्, त्यो भाग, जुन नयाँ प्रणालीसँग जोडिएको थिएन । त्यहाँ पुराना ऊर्जा–सन्तुलन यन्त्रहरू थिए, जसलाई आधुनिक वैज्ञानिकहरूले ‘अप्रासंगिक’ भनेर छाडेका थिए ।

‘ती यन्त्रहरूले ऊर्जा तान्दैनन्,’ उनले भनिन्, ‘उनीहरू केवल प्रवाहलाई सन्तुलित गर्छन् ।’

ईशान केही क्षण अलमलिए । उनका लागि त्यो निर्णय आफ्नो सम्पूर्ण सिद्धान्तमाथि प्रश्न उठाउनुजस्तै थियो ।

तर बाहिर सूर्यको अवस्था झन् भयावह बन्दै गइरहेको थियो ।

अन्ततः उनले टाउको हल्लाए । ‘ठिक छ... प्रयास गरौं ।’

दुवैले मिलेर पुराना प्रणाली सक्रिय गरे । ती यन्त्रहरूबाट निस्किएको ऊर्जा कुनै बलपूर्वक तानिएको थिएन, बरु एउटा लयबद्ध कम्पनजस्तो थियो, जसले ‘दीप–जाल’बाट बगिरहेको अनियन्त्रित ऊर्जा प्रवाहलाई बिस्तारै सन्तुलनमा ल्याउन थाल्यो ।

स्क्रिनहरू फेरि बिस्तारै उज्यालो भए । कालो छाया बिस्तारै रोकिन थाल्यो । ऊर्जा प्रवाह स्थिर हुँदै गयो ।

केही बेरपछि सूर्य फेरि आफ्नो सामान्य स्वरूपमा फर्किन थाल्यो, तर यसपटक उसको प्रकाशमा एउटा नयाँ गम्भीरता थियो । प्रयोगशालाभित्र मौनता छायो ।

ईशानले गहिरो सास फेरे । ‘हामीले... लगभग सबै गुमाइसकेका थियौं ।’

आर्याले हल्का मुस्कुराउँदै भनिन्, ‘कहिलेकाहीँ बच्नु पनि सिकाइ नै हो ।’

ईशान फेरि सूर्यतिर हेर्न थाले । अब त्यो केबल ऊर्जा स्रोत जस्तो लागेन, बरु एउटा जीवित सन्तुलनजस्तो लाग्यो ।

‘हामीले गल्ती गर्‍यौं,’ उनले स्विकारे, ‘हामीले प्रकाशलाई मात्र देख्यौं, तर त्यसको मूल्य बुझेनौं ।’

आर्याले थपिन्, ‘प्रकाश सधैं लिनका लागि मात्र हुँदैन, कहिलेकाहीँ त्यसलाई सम्मान गर्न पनि जान्नुपर्छ ।’

त्यस दिनपछि ‘दीप–जाल’ प्रणाली पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरियो । अब त्यो सूर्यको ऊर्जा तान्ने होइन, सन्तुलनमा उपयोग गर्ने प्रणाली बन्यो । मानव सभ्यताले ऊर्जा पायो, तर यसपटक नम्रतासहित ।

साँझ फेरि ढल्दै थियो । ईशान एक्लै उभिएर सूर्यलाई हेरिरहेका थिए । अस्ताउँदै गरेको सूर्यले फेरि आकाशलाई सुनौलो बनाइरहेको थियो, तर आज त्यो दृश्य फरक लागिरहेको थियो ।

उनले बिस्तारै आँखा बन्द गरे । पहिलोपटक, उनले सूर्यलाई जित्ने होइन, बुझ्ने प्रयास गरेका थिए ।