उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः  ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः । । 
भावार्थ : केवल इच्छा गरेर सफलता प्राप्त हुँदैन, परिश्रम र उद्यम आवश्यक हुन्छ  ।

नेपाल प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक विविधता र युवा जनशक्तिले सम्पन्न देश हो । तर विडम्बना, स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारी तथा अवसरको अभावका कारण ठुलो संख्यामा नेपाली युवा बिदेसिन बाध्य छन् । वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्रलाई महत्त्वपूर्ण योगदान पु¥याए पनि उत्पादनशील युवा जनशक्ति निरन्तर बाहिरिनु दीर्घकालीन विकासका दृष्टिले गम्भीर चुनौती हो । त्यसैले बेरोजगारी र युवा पलायनलाई आर्थिक मात्र नभई सामाजिक, जनसांख्यिक र राष्ट्रिय विकासको असरका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।

नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुका पछाडि विभिन्न आर्थिक, शैक्षिक, औद्योगिक तथा नीतिगत कारण रहेका छन् । पहिलो, उद्योग तथा उत्पादनमूलक क्षेत्रको कमजोर विकास हो । पर्याप्त उद्योग स्थापना तथा विस्तार हुन नसक्दा ठुलो संख्यामा रोजगारी सिर्जना हुन सकेको छैन । निजी क्षेत्रको लगानी, उत्पादन र व्यवसाय विस्तारमा रहेका संरचनात्मक समस्याले पनि रोजगारीको अवसर सीमित बनाएको छ । दोस्रो, शिक्षा र श्रमबजारबीच असन्तुलन रहेको छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयबाट उत्पादित जनशक्तिको सीप बजारको मागअनुसार हुन नसक्दा शिक्षित बेरोजगारी बढेको छ । व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षाको पहुँच र गुणस्तर विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । 

तेस्रो, लगानी तथा नीतिगत अस्थिरता पनि प्रमुख कारण हो । राजनीतिक अस्थिरता, प्रशासनिक झन्झट, भ्रष्टाचार, कमजोर पूर्वाधार तथा नीतिगत अनिश्चितताले लगानीको वातावरण प्रभावित पार्दा उद्योग र रोजगारी विस्तार सुस्त भएको छ । चौथो, कृषि क्षेत्रप्रतिको घट्दो आकर्षण हो । आधुनिक प्रविधि, सिंचाइ, बजार, उचित मूल्य र कृषि पूर्वाधारको अभावका कारण युवाहरू कृषि पेशाबाट टाढिँदै गएका छन् । फलस्वरूप ग्रामीण क्षेत्रबाट शहर तथा विदेशतर्फ बसाइँसराइ बढेको छ । पाँचौं, न्यून पारिश्रमिक र कमजोर रोजगारीको गुणस्तर पनि युवा बिदेसिनुको कारण हो । स्वदेशमा उपलब्ध धेरै रोजगारीमा कम आय, सीमित सामाजिक सुरक्षा र करियर विकासका अवसर कम भएकाले विदेशमा तुलनात्मक रूपमा बढी आम्दानीको सम्भावना खोज्ने प्रवृत्ति बढेको छ ।

युवा विदेश पलायनका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रभाव छन् । विदेशबाट आउने रेमिट्यान्सले परिवारको आय, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा दैनिक जीवनमा सहयोग पु¥याउनुका साथै विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा योगदान गरेको छ । तर यसको अत्यधिक निर्भरता दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । युवा बाहिरिँदा गाउँ रित्तिँदै र कृषि क्षेत्र कमजोर हुँदै गएको अवस्था देखिन्छ । खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने, कृषि श्रमिकको अभाव हुने र खाद्यान्न आयातमा निर्भरता बढ्ने समस्या देखिन सक्छ । त्यस्तै, दक्ष प्राविधिक, निर्माणकर्मी, मेकानिक, इलेक्ट्रिसियनलगायत जनशक्ति विदेशिँदा स्वदेशी उद्योग तथा निर्माण क्षेत्रमा दक्ष श्रमिकको अभाव हुन सक्छ ।

यसको पारिवारिक तथा सामाजिक असर पनि महत्त्वपूर्ण छ । परिवारका सदस्य लामो समय अलग रहँदा बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा पारिवारिक सम्बन्धमा विभिन्न चुनौती आउन सक्छन् । साथै, उत्पादनशील उमेरका युवाको ठुलो हिस्सा विदेशिँदा देशको जनसांख्यिक संरचना र भविष्यको श्रमशक्तिमा समेत असर पर्न सक्छ ।

बेरोजगारी र युवा पलायन नियन्त्रणका लागि सरकारले उत्पादनमूलक रोजगारी सिर्जनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, निर्माण तथा साना–मझौला उद्योगमा लगानी विस्तार गर्न आवश्यक छ । शिक्षालाई रोजगारीसँग जोड्दै प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा र सीप विकास विस्तार गर्नुपर्छ । युवालाई सहुलियतपूर्ण ऋण, व्यवसाय परामर्श, बजार पहुँच तथा स्टार्टअप प्रवर्धनमार्फत उद्यमशील बनाउनुपर्छ ।

त्यस्तै, लगानीमैत्री वातावरण, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, नीतिगत स्थिरता र सरल प्रशासनिक प्रक्रिया सुनिश्चित गर्नुपर्छ । विदेशबाट फर्किएका युवाको सीप, पुँजी र अनुभवलाई स्वदेशी उद्योग, कृषि, पर्यटन तथा उद्यममा उपयोग गर्ने प्रभावकारी नीति आवश्यक छ । संघ, प्रदेश र स्थानीय तहले स्थानीय स्रोतमा आधारित रोजगारी सिर्जना तथा युवा लक्षित कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।

नेपालको वास्तविक शक्ति प्राकृतिक स्रोतसँगै यसको ऊर्जाशील युवा जनशक्ति हो । रेमिट्यान्सले तत्काल आर्थिक राहत दिए पनि श्रमशक्ति निरन्तर विदेश पठाएर मात्र दिगो समृद्धि हासिल गर्न सकिँदैन । नेपालले अब ‘श्रम निर्यात गर्ने अर्थतन्त्र’बाट ‘रोजगारी सिर्जना गर्ने अर्थतन्त्र’तर्फ रूपान्तरण हुन आवश्यक छ ।

यसका लागि गुणस्तरीय शिक्षा, सीप विकास, उद्यमशीलता, उत्पादन वृद्धि, लगानी, सुशासन र रोजगारी सिर्जनालाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउनुपर्छ । युवाले स्वदेशमै सम्मानजनक भविष्य देख्ने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र युवा पलायन घटाई आत्मनिर्भर, समृद्ध र उत्पादनशील नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ ।
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः ।

अर्थात् परिश्रमी र उद्यमी व्यक्तिकहाँ नै सफलता र समृद्धि आउँछ । यही भावना राज्यको नीति र युवाको प्रयासमा रूपान्तरण गर्न सके नेपालको युवा शक्ति बिदेसिने होइन, देश निर्माणमा परिचालित हुने आधार तयार हुनेछ ।