नेपालको संस्कृति चाडपर्व मनाउने परम्पराको नाम मात्र होइन । यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनदृष्टि हो । हाम्रा पर्वहरूमा पूजा, प्रार्थना र आस्था छन् । तर त्यसभन्दा गहिराइमा मानवता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सहअस्तित्व र सामाजिक जिम्मेवारीका अनेकौँ सन्देश पनि छन् । तिहारको दोस्रो दिन मनाइने कुकुर तिहार यस्तै अर्थपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो, जसले मानिस र पशुबीचको सम्बन्धलाई सम्मान र आत्मीयताको तहमा पुर्‍याएको छ ।

कुकुर तिहारका दिन घरमा पालिएका मात्र होइन, सडकमा रहेका कुकुरलाई समेत माला लगाइन्छ, निधारमा टीका लगाइन्छ र खानेकुरा दिएर सम्मान गरिन्छ । सामान्य दृष्टिले हेर्दा यो धार्मिक परम्परा हो । तर यसको अन्तर्यमा प्रवेश गर्ने हो भने यो एउटा गहिरो सामाजिक दर्शन पनि हो । मानिस मात्र सम्मानको अधिकारी होइन, आफूभन्दा फरक जीवको जीवन, अस्तित्व र योगदानप्रति पनि कृतज्ञ हुनुपर्छ ।

कुकुर मानव सभ्यताको पुरानो सहयात्री हो । सुरक्षा, साथ र सहयोगका विभिन्न भूमिकामा कुकुरले मानिससँग लामो सम्बन्ध कायम गर्दै आएको छ । नेपाली समाजमा पनि कुकुरलाई घरको रक्षक र विश्वासिलो साथीका रूपमा हेर्ने परम्परा छ । मानिससँग बोल्ने भाषा नभए पनि उसको व्यवहारमा निष्ठा देखिन्छ । त्यसैले कुकुर तिहारमा गरिने सम्मान एउटा पशुको पूजा मात्र होइन, निष्ठा र विश्वासप्रतिको सम्मान पनि हो ।

हाम्रो धार्मिक परम्परामा कुकुरको सम्बन्ध यमपञ्चकसँग जोडिएको पाइन्छ । कुकुरलाई यमराजका द्वारपाल तथा मृत्युको सन्देशसँग सम्बन्धित जीवका रूपमा व्याख्या गर्ने धार्मिक विश्वास छ । यमपञ्चकमा कुकुरको पूजा गर्ने परम्परा यही सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएको मानिन्छ । महाभारतमा धर्मराज युधिष्ठिर स्वर्गारोहणका क्रममा आफूलाई पछ्याउँदै आएको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेको प्रसंग पनि कुकुरप्रतिको निष्ठा र धर्मबोधको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । यस्ता प्रसंगलाई ऐतिहासिक प्रमाणभन्दा धार्मिक आख्यान, सांस्कृतिक स्मृति र नैतिक मूल्यका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।

तर कुनै पनि संस्कृतिको मूल्य त्यसको बाहिरी कर्मकाण्डले मात्र निर्धारण गर्दैन । त्यसले मानिसको व्यवहारमा कस्तो परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ । कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला लगाउने, टीका लगाउने र मिठो खाना खुवाउने तर वर्षभरि सडकका कुकुरलाई ढुंगा हान्ने, घाइते हुँदा बेवास्ता गर्ने वा पाल्तु जनावरलाई जिम्मेवारीविना सडकमा छाड्ने हो भने हाम्रो संस्कार प्रदर्शनमा मात्र सीमित हुन्छ ।

पूजा सकिएपछि पनि करुणा बाँकी रहनुपर्छ । माला ओइलाएपछि पनि जिम्मेवारी ओइलाउनु हुँदैन । यहीँबाट कुकुर तिहारको सामाजिक सन्देश सुरु हुन्छ । हामी प्रायः संस्कृतिलाई विगतको विरासतका रूपमा मात्र बुझ्छौँ । तर संस्कृति वर्तमानलाई सभ्य बनाउने माध्यम पनि हो । यदि कुकुर तिहारले हामीलाई पशुप्रति दया गर्न, कमजोर जीवप्रति संवेदनशील हुन र आफूभन्दा बाहिरको जीवनलाई सम्मान गर्न सिकाउँछ भने यो पर्व आधुनिक समाजका लागि झन् महत्वपूर्ण हुन्छ ।

आज नेपाल तीव्र सहरीकरणको चरणमा छ । सडक विस्तार भएका छन्, बस्ती बाक्लिएका छन् र सवारीसाधन बढेका छन् । मानिसको जीवनशैली बदलिएको छ । त्यससँगै सडकमा रहेका पशु, विशेषतः बेवारिसे कुकुरको समस्या पनि देखिएको छ । कतै दुर्घटनामा घाइते भएका कुकुर छन्, कतै भोक र रोगले पीडित छन् त कतै मानिसकै दुव्र्यवहारको सिकार भएका छन् । यस्तो अवस्थामा कुकुर तिहारले हामीलाई पूजा गर्न मात्र होइन, समस्यालाई जिम्मेवारीपूर्वक हेर्न पनि प्रेरित गर्नुपर्छ ।

पशुप्रतिको करुणा भावुकता मात्र होइन, सभ्यताको एउटा मापदण्ड पनि हो । आफूभन्दा कमजोर जीवप्रति समाज कति संवेदनशील छ भन्ने कुराले त्यस समाजको मानवीय स्तर देखाउँछ । त्यसैले कुकुर तिहारलाई पशु कल्याणको चेतनासँग जोड्न सकिन्छ । घरमा पालिने जनावरलाई उचित खाना, स्वच्छ पानी, सुरक्षित बास र आवश्यक उपचार उपलब्ध गराउनु हाम्रो दायित्व हो । जनावर पाल्ने निर्णयसँगै त्यसको जीवनभरको जिम्मेवारी स्वीकार गर्नुपर्छ ।

सडकमा रहेका कुकुरका हकमा पनि समाजले भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन, व्यवस्थित दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ । स्थानीय तह, पशु चिकित्सक, सम्बन्धित संस्था र समुदायबीच समन्वय गरेर मानवीय ढंगले पशु व्यवस्थापन, उपचार, खोप तथा जनचेतनाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । समस्या देखेर ढुंगा हान्नु समाधान होइन । समस्याको कारण बुझेर जिम्मेवार उपाय खोज्नु सभ्यताको बाटो हो ।

कुकुर तिहारले मानिसको सम्बन्धबारे पनि एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ—निष्ठाको मूल्य । मानिसको जीवनमा सम्बन्धहरू स्वार्थ, परिस्थिति र अपेक्षाबाट प्रभावित हुन सक्छन् । तर कुकुरलाई निष्ठाको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने हाम्रो परम्पराले मानिसलाई पनि आफ्नो सम्बन्धमा इमानदार र कृतज्ञ बन्न सम्झाउँछ । जसले हाम्रो घरको रक्षा गर्छ, संकटमा साथ दिन्छ वा निःशब्द रूपमा हाम्रो एक्लोपन बाँड्छ, उसको योगदान सम्झनु मानवताको सुन्दर पक्ष हो ।

आज सामाजिक जीवनमा भौतिक सुविधा बढेको छ, तर मानिसबीचको आत्मीयता कतिपय अवस्थामा कमजोर हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ । प्रविधिले मानिसलाई जोडेको छ, तर कहिलेकाहीँ मनलाई टाढा पनि बनाएको छ । यस्तो समयमा एउटा पशुप्रति देखाइने करुणाले मानिसलाई आफ्नै संवेदनशीलता सम्झाउन सक्छ । कुकुरको आँखामा हेर्दा हामीले कहिलेकाहीँ आफ्नै व्यवहारको ऐना देख्न सक्छौँ । हामी कति दयालु छौँ, कति जिम्मेवार छौँ र आफूभन्दा कमजोरप्रति कति संवेदनशील छौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि त्यहीँ खोज्न सकिन्छ ।

कुकुर तिहारको अर्को सुन्दर पक्ष यसको समावेशी भाव हो । घरको महँगो जातको कुकुर होस् वा सडकमा जन्मिएको साधारण कुकुर, पूजाको दिन दुवैको निधारमा टीका लाग्न सक्छ । यही भावले सामाजिक समानताको एउटा सांकेतिक पाठ पनि दिन्छ । मूल्य केवल बाहिरी रूप, जात, हैसियत वा उपयोगिताले निर्धारण हुँदैन । प्रत्येक जीवनको आफ्नै अस्तित्व र सम्मान हुन्छ ।

तर यस पर्वलाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनव्र्याख्या गर्दा अन्धविश्वास र संस्कृतिबीचको भिन्नता पनि बुझ्न आवश्यक छ । परम्पराको सम्मान गर्नु भनेको त्यसका हरेक अभ्यासलाई प्रश्न नगरी दोहोर्‍याउनु होइन । समयअनुकूल रूपमा संस्कृतिको मानवीय पक्षलाई अझ बलियो बनाउनु नै संस्कृतिको जीवन्तता हो । त्यसैले कुकुर तिहारलाई पशुमाथि हिंसा नगर्ने, जिम्मेवार पशुपालन गर्ने र पशु कल्याणप्रति चेतना बढाउने अवसरका रूपमा विकसित गर्न सकिन्छ ।

हाम्रो संस्कृतिमा गाईको पूजा हुन्छ, कागलाई सम्मान गरिन्छ, कुकुरलाई माला लगाइन्छ र लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ । यी परम्पराभित्र प्रकृति र जीवप्रतिको सम्बन्धलाई विभिन्न प्रतीकमार्फत अभिव्यक्त गरिएको देखिन्छ । यसको मूल सन्देश यही हो—मानिस एक्लै पूर्ण छैन । उसको जीवन प्रकृति, पशुपन्छी, वातावरण र अन्य मानिससँगको सम्बन्धबाट पूर्ण हुन्छ ।

कुकुर तिहार त्यसैले एउटा दिनको पर्वभन्दा धेरै ठूलो अर्थ बोकेको परम्परा हो । यसले हामीलाई सोध्छ– हामीले पूजा गर्ने जीवलाई वर्षभरि कस्तो व्यवहार गर्छौँ? संस्कृतिको नाममा लगाउने माला हाम्रो व्यवहारमा पनि देखिन्छ कि देखिँदैन? हामीले टीका निधारमा मात्र लगाएका छौँ कि आफ्नो चेतनामा पनि ?

चाडपर्वको वास्तविक सौन्दर्य त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब त्यसले मानिसको मनलाई केही क्षणका लागि भए पनि आफ्नो स्वार्थभन्दा बाहिर लैजान्छ । कुकुर तिहारले त्यही अवसर दिन्छ । एउटा निःशब्द जीवलाई माला लगाउँदै गर्दा हामीले निष्ठालाई सम्झन सक्छौँ । उसको निधारमा टीका लगाउँदै गर्दा करुणालाई सम्झन सक्छौँ । उसलाई खाना खुवाउँदै गर्दा जिम्मेवारीलाई सम्झन सक्छौँ ।

संस्कृति त्यही हो, जसले पुस्तालाई केवल परम्परा हस्तान्तरण गर्दैन, मूल्य पनि हस्तान्तरण गर्छ । कुकुर तिहारले हामीलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो मूल्य करुणा हो । करुणा कमजोर हुनु होइन, सभ्य हुनु हो । पशुलाई माया गर्नु मानिसप्रतिको प्रेम घटाउनु होइन, प्रेमको घेरा फराकिलो बनाउनु हो ।

कुकुरको घाँटीमा लगाइएको माला केही समयपछि ओइलाउँछ । निधारको टीका पनि मेटिन्छ । पूजा समाप्त हुन्छ, चाड सकिन्छ । तर यदि त्यस दिनको करुणा हाम्रो व्यवहारमा बाँकी रह्यो भने कुकुर तिहार सकिँदैन । त्यो हाम्रो संस्कारमा जीवित रहन्छ ।

त्यसैले यस वर्ष कुकुरको घाँटीमा माला लगाउँदा एउटा प्रश्न आफैँलाई पनि गरौँ– हामीले कुकुरलाई मात्र पूजा गरेका हौँ कि आफूभित्रको मानवतालाई पनि जगाएका छौँ?

सायद कुकुर तिहारको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सन्देश यही हो– जीवनलाई सम्मान गरौँ, निष्ठालाई कदर गरौँ, कमजोरप्रति करुणा राखौँ र संस्कृतिलाई कर्मकाण्डबाट व्यवहारसम्म पुर्‍याऔँ । माला कुकुरको घाँटीमा मात्र होइन, हाम्रो चेतनामा पनि झुन्डिन सके मात्र हाम्रो संस्कृति साँच्चिकै जीवित हुनेछ ।