नेपालको साहसिक पर्यटन र विशेष गरी हिमाली आरोहण राष्ट्रिय पहिचान एवं वैदेशिक मुद्रा आर्जनको मुख्य स्रोत हो । सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) लगायत विश्वका १४ आठ हजार मिटरका हिमालमध्ये आठवटा नेपालमै छन् । प्रत्येक वर्ष हजारौं बिदेसी आरोही आउँछन् । तर, यी आरोहण सफल पार्न ज्यानको बाजी लगाउने स्थानीय कामदार भने आधुनिक पर्वतारोहणको इतिहास, मिडियाका हेडलाइन र सरकारी दस्ताबेजमा सधैं ओझेल पारिएका छन् । राज्यको ध्यान केवल ‘रोयल्टी संकलन’ र ‘कीर्तिमानीको चमकधमक’मा मात्र सीमित रहँदा असली नायकहरू गुमनाम र असुरक्षित बन्न बाध्य छन् ।
पर्वतारोहणका असली आधारशिला
सगरमाथा आरोहणको सबैभन्दा खतरनाक मानिने ‘खुम्बु आइसफल’मा ज्यान हत्केलामा राखेर बाटो बनाउने सगरमाथा प्रदूषण नियन्त्रण समिति (एसपिसिसी)का आइसफल डाक्टरहरू आरोहणका प्रमुख जग हुन् । उनीहरूले हिमनदी र गहिरा खसिन्चाहरूमा भर्याङ तथा डोरी टाँगेर सुरक्षित बाटो तयार पार्छन् । त्यसैगरी गाइड र हाई–अल्टिच्युड वर्करले बिदेसीको अक्सिजन बोक्ने, टेन्ट टाँग्ने, खाना पकाउने र बिरामी पर्दा आफ्नै अक्सिजन दिएर जीवन बचाउने काम गर्छन् । लुक्लादेखि माथिल्ला क्याम्पसम्म बन्दोबस्तीका सामान र भारी पुर्याउने भरिया र कुकबिना कुनै पनि आरोहण सम्भव छैन ।
हिमाली त्रासदी
तथ्यांकअनुसार सगरमाथामा ज्यान गुमाउनेमध्ये करिब ४० प्रतिशत हिस्सा स्थानीय सहयोगीकै छ । हिमालयन डाटाबेसका अनुसार, २०२५ सम्म सगरमाथामा ज्यान गुमाएका ३३९ आरोहीमध्ये १३२ जना (३९ प्रतिशत अर्थात् प्रत्येक ५ मा २ भन्दा बढी) स्थानीय कामदार थिए । विदेशी आरोही सिजनमा ४–६ पटक मात्र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा जान्छन्, तर आइसफल डाक्टर र गाइडहरू एउटै सिजनमा ३० देखि ४० पटकसम्म ओहोरदोहोर गर्छन् । यही बारम्बारको जोखिमका कारण उनीहरूको मृत्युदर उच्च छ । सन् २०१४को खुम्बु आइसफल हिमपहिरोमा १६ जना र सन् २०१५को भूकम्पपछिको हिमपहिरोमा १९ जना स्थानीय सहयोगीले ज्यान गुमाएका थिए ।
विभेदमा परेको श्रम
सेप्टेम्बर २०२५ देखि सरकारले वसन्त सिजनमा सगरमाथा चढ्ने विदेशीको रोयल्टी प्रतिव्यक्ति ११,००० बाट बढाएर १५,००० अमेरिकी डलर (३६ प्रतिशत वृद्धि) पुर्याएको छ भने नेपालीको रोयल्टी पनि दोब्बर (रु.१,५०,०००) बनाएको छ । तर, संकलित अर्बौं रोयल्टीको सानो अंश पनि मजदुर कल्याणमा लगानी हुँदैन ।
मिडियामा पनि कीर्तिमानको मात्र चर्चा हुन्छ । अगस्ट २०२५मा पाकिस्तानको ब्रोड पिकमा हिमपहिरो जाँदा पूर्वगोर्खा सैनिक निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ)सँगै नेपाली आरोही निमा शेर्पा, किलिपेम्बा शेर्पा र पाकिस्तानी गाइड सोहेल साखीको निधन भयो । सिएनएन, अल जजिराजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया र नेपालका प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले पुर्जाको निधनलाई प्राथमिकताका साथ स्थान दिए पनि अन्य सहयोगीको नाम संक्षिप्त रूपमा मात्र आयो । एउटै दुर्घटनामा पर्दा पनि कसको नाम शीर्षक बन्छ भन्ने विभेदले वास्तविक कामदारको श्रम ओझेलमा परेको यथार्थ उजागर गर्छ ।
काठमाडौंको विभेदकारी व्यवस्था
पर्वतारोहण नियमावलीको छैटौं संशोधन (२०२५)ले गाइड र हाई–अल्टिच्युड वर्करको दुर्घटना बिमा रु. १५ लाखबाट बढाएर रु. २० लाख र विदेशी आरोहीका लागि रु. ५० लाख अनिवार्य गरे पनि भरियाको बिमा अझै रु. ८ देखि १० लाखमै सीमित छ ।
इन्टरनेसनल पोर्टर प्रोटेक्सन ग्रुपले भरियाका लागि गुणस्तरीय गियर, अधिकतम ३० केजी भारसीमा, न्यानो आवास, समान स्वास्थ्य उपचार र जीवन बिमाको मापदण्ड तोकेको छ । (हाल संसद्मा विचाराधीन पर्यटन विधेयकमा पनि बेसक्याम्पमाथि १५–२० केजी भारसीमा र असुरक्षित काम अस्वीकार गर्ने अधिकार प्रस्ताव गरिएको छ) । तर, अनुगमन अभावमा एजेन्सीले ३५–४० केजीसम्म बोकाउने गरेका छन् । बेसक्याम्पमा बसेर नियमन गर्नुपर्ने सरकारी ‘सम्पर्क अधिकृत’हरू काठमाडौंमै बसेर भत्ता बुझ्ने वा केही दिनमै फर्किने परिपाटीले कामदारमाथि शोषण जारी छ ।
सुधारका मुख्य उपाय
समान बिमा र कल्याणकारी कोष : भरियाको दुर्घटना बिमा कम्तीमा रु. २० लाख पुर्याइनुपर्छ । रोयल्टीको १० प्रतिशत रकम छुट्टै ‘पर्वतारोहण मजदुर कल्याणकारी कोष’मा राखी घाइते/मृतकका बालबच्चालाई शिक्षा र वृद्धावस्थामा पेन्सनको व्यवस्था हुनुपर्छ ।
सम्मान र सामाजिक सुरक्षा : बाटो बनाउने आइसफल डाक्टर र पहिलो डोरी टाँग्ने टोलीलाई राष्ट्रिय पदकबाट सम्मान गरिनुपर्छ । साथै श्रम ऐन २०७४ अनुसार सबै हिमाली मजदुरलाई सामाजिक सुरक्षा कोषमा अनिवार्य आबद्ध गराउनुपर्छ ।
कडा अनुगमन : सम्पर्क अधिकृतको जिपिएस ट्र्याकिङ अनिवार्य गर्ने र पदयात्रा चेकपोस्टहरूमा भरियाको भारी तौलने तथा गियर जाँच गर्ने कठोर प्रणाली लागू हुनुपर्छ ।
चुचुरामा लहराउने सफलताका झन्डाहरू केवल विदेशी पर्यटक वा एजेन्सीका होइनन्, ती गाड्न आफ्नो रगत–पसिना बगाउने मजदुरका हुन् । रोयल्टीको आम्दानी र कीर्तिमानीको व्यापारबाट माथि उठेर जबसम्म यी ‘अदृश्य नायकहरू’को जीवन र भविष्य सुरक्षित गरिँदैन, तबसम्म नेपालको साहसिक पर्यटनले विश्वमञ्चमा साँचो अर्थमा गौरव हासिल गर्न सक्दैन ।
.jpg)
