मानिसको जीवनमा धेरै कुरा संयोगले हुन्छन्, तर धेरैजसो परिणाम हाम्रै निर्णय, व्यवहार र सोचका उपज हुन् । कहिलेकाहीँ एउटा सानो असमझदारीले ठुलो विवाद निम्त्याउँछ । विवादले अनावश्यक तनाव जन्माउँछ, तनावले अहंकार बढाउँछ र त्यही अहंकारले अन्ततः बर्सौं लगाएर बनाइएको सम्बन्ध, परिवार, संगठन र समाजलाई नै भताभुंग पारिदिन्छ । आज हामीले व्यक्तिगत जीवनदेखि राष्ट्रको शीर्ष राजनीतिक तहसम्म यही विनाशकारी प्रवृत्तिको पुनरावृत्ति भइरहेको देखिरहेका छौं । 

एउटा सामान्य परिवारलाई नै उदाहरणका रूपमा हेरौं । कुनै समय त्यो परिवारका आफ्नै साझा सपना र उद्देश्यहरू थिए । सन्तानको भविष्य उज्ज्वल बनाउने, छोराछोरीलाई समान अवसर दिने, बाबुआमालाई सुख दिने, परिवारलाई आर्थिक रूपमा सम्पन्न बनाउने र समाजमा सम्मानपूर्वक टाउको उठाएर बाँच्ने चाहना थियो । समयक्रममा परिवारको आकार ठुलो भयो, दायित्व बढे, आवश्यकता पनि थपिँदै गए । परिवारका सदस्यमध्ये कसैले बढी दुःख गरे होलान्, कसैले कम । कसैले बढी पाए होलान्, कसैले कम पाए । यस्ता साना–ठुला व्यावहारिक असमानता र असमझदारीलाई समयमै विवेकपूर्ण ढंगले व्यवस्थापन गर्न नसक्दा परिवारभित्रै अविश्वास र दूरी बढ्न थाल्छ ।

तर, यहाँ मुख्य समस्या असमझदारी उत्पन्न हुनु मात्र होइन, समस्या त त्यसलाई समाधान गर्न खुला संवादको बाटो रोज्नुको साटो अहंकार, आरोप–प्रत्यारोप र प्रतिशोधको बाटो अपनाउनु हो । जब मानिसमा ‘म नै सही हुँ’ भन्ने अहम् हाबी हुन्छ, तब समस्या समाधानका ढोका बन्द हुन थाल्छन् । यही सामाजिक मनोविज्ञान परिवारबाट सुरु भएर समाज, संस्था र अन्ततः सिंगो राष्ट्रको राजनीतिक जीवनमा समेत गहिरोसँग झाँगिँदै गएको छ ।

परिवर्तनपछिको चुनौती

हाम्रो राजनीतिक इतिहास कहिल्यै सहज र सजिलो थिएन । तत्कालीन निरंकुश शासकहरूले आफ्नो सत्ता जोगाउन लोकतन्त्र र अधिकारका पक्षमा आवाज उठाउनेलाई दबाउने भरमग्दुर प्रयास गरे । देशका निष्ठावान् नेता तथा कार्यकर्ताले जेल, निर्वासन, दमन र बर्बर यातनाको सामना गर्नुपर्‍यो । तर, लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि संघर्ष गर्ने त्यो पुस्ताले कहिल्यै हार मानेन । धेरैले आफ्नो व्यक्तिगत सुख, परिवार र उज्ज्वल भविष्यलाई तिलाञ्जली दिँदै राष्ट्र र जनताको मुक्तिलाई सर्वोपरि ठाने ।

त्यही अभूतपूर्व त्याग, तपस्या, संघर्ष र अनगिन्ती सहिदहरूको बलिदानको जगमा देशमा ठुलो राजनीतिक परिवर्तन सम्भव भयो । निरंकुशताको अन्त्य भई जनताको छोराछोरी देशको शासन सत्ताको नेतृत्वमा पुग्ने व्यवस्था बन्यो । जनताबाट निर्वाचित प्रतिनिधिले राज्य सञ्चालन गर्ने र राष्ट्रको सर्वोच्च पदसम्म पुग्ने लोकतान्त्रिक प्रणाली स्थापित भयो । यो उपलब्धि कुनै एउटा व्यक्ति वा दलको मात्र होइन, बरु पुस्तौंपुस्ताको सामूहिक त्यागको प्रतिफल हो ।

तर, राजनीतिक परिवर्तन हासिल हुनु मात्रै अन्तिम लक्ष्य थिएन । वास्तविक चुनौती त व्यवस्था परिवर्तनपछि सुरु हुन्छ । शासन व्यवस्था त बदलियो, तर के शासन सञ्चालन गर्ने शैली र संस्कार बदलियो ? व्यवस्था लोकतान्त्रिक भयो, तर हाम्रा नेता र कार्यकर्ताको व्यवहार लोकतान्त्रिक हुन सक्यो कि सकेन ? जनताको अधिकार कागजी रूपमा स्थापित भयो, तर तिनको दैनिक जीवनमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा र सुशासनको प्रत्यक्ष अनुभूति पुग्यो कि पुगेन ? यिनै गम्भीर प्रश्नहरू आज हाम्रासामु खडा छन् ।

राजनीतिक परिवर्तनपछि दलहरूभित्र विचार र नीतिको बहस हुनुपर्नेमा शक्ति संघर्ष सुरु भयो । व्यक्तिगत स्वार्थ, गुट, उपगुट, पद र प्रतिष्ठाको होडबाजीले संगठनको मूल उद्देश्यलाई ओझेलमा पार्न थाल्यो । बाह्य राजनीतिक प्रतिस्पर्धाभन्दा आफ्नै दलभित्रको आन्तरिक कलह ठुलो र घातक देखिन थाल्यो । आज हामी एउटा विचित्र र चिन्ताजनक राजनीतिक मनोविज्ञानका साक्षी बनिरहेका छौं, जहाँ विचारभन्दा व्यक्ति र निष्ठाभन्दा गुट ठुलो मानिन्छ ।

आफ्नै सहकर्मीमाथि हिलो छ्याप्ने, आफ्ना कमजोरी लुकाएर अरूलाई मात्र दोषी देख्ने, फरक मत राख्नेलाई शत्रुवत् व्यवहार गर्ने र आलोचनालाई सुधारको अवसरका रूपमा नलिनु आजको ठुलो कमजोरी हो । आफ्नै राजनीतिक सहयात्री र अग्रजहरूलाई सार्वजनिक रूपमा गालीगलौज गर्ने स्तरमा ओर्लिनु लोकतान्त्रिक संस्कार मान्न सकिँदैन । यसले राजनीतिप्रति नयाँ पुस्तामा तीव्र वितृष्णा र निराशा मात्र जन्माइरहेको छ ।

विवाद होइन, विधि र सुधारको बाटो

कुनै पनि संगठन मानिसको भिड वा शक्ति प्रदर्शनले मात्र बलियो हुँदैन । संगठनलाई दीर्घजीवन दिने तत्व भनेका विधि, विधान, स्पष्ट विचार, अनुशासन, पारदर्शिता र आपसी सम्मान हुन् । राजनीतिक दल भनेको कसैको निजी सम्पत्ति वा लिमिटेड कम्पनी होइन; यो त लाखौं कार्यकर्ता, शुभेच्छुक र जनताको आशा एवं विश्वासको धरोहर हो । त्यसैले दलभित्रका आन्तरिक असहमतिलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको लडाइँ बनाइनु हुँदैन ।

अब समस्याको मात्र रोइलो गरेर पुग्दैन, स्पष्ट समाधानको बाटो पहिल्याउनैपर्छ । यसका लागि निम्न कदमहरू चाल्नु अनिवार्य छ :

संवादलाई प्राथमिकता : असहमति हुनु लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो । असहमति भनेको शत्रुता होइन । एकअर्कासँग बसेर खुला मनले छलफल गर्ने, फरक मतको सम्मान गर्ने र साझा निष्कर्ष खोज्ने परिपाटी बसाल्नुपर्छ ।

व्यक्तिभन्दा विधि निर्णायक : कसले जित्यो वा कसले हार्‍यो भन्ने कुरा गौण हो; मुख्य कुरा संगठनले विधि र विधान पालना गर्‍यो कि गरेन भन्ने हो । नियम र लोकतान्त्रिक प्रक्रिया सबैका लागि समान हुनुपर्छ ।

पुस्तान्तरण र समन्वय : अग्रज पुस्ताको त्याग र अनुभवलाई सम्मान गर्दै नयाँ पुस्ताको ऊर्जा र विचारलाई स्थान दिनुपर्छ । पुरानाको अनुभव र नयाँको ऊर्जाको संयोजनले नै संगठनलाई चलायमान बनाउँछ ।

संस्थाको मर्यादा : नेता ठुलो भएर संस्था ठुलो हुने होइन, संस्था बलियो र मर्यादित भएपछि मात्र नेता स्वतः सम्मानित हुन्छ । व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाका लागि संस्थालाई दाउमा लगाउनुहुँदैन ।

आलोचनाको स्वीकारोक्ति : गल्ती औंल्याउने मानिस सधैं विरोधी हुँदैन । आफ्ना कमजोरी स्वीकार गरी सुधार गर्ने क्षमता नै परिपक्व नेतृत्वको पहिचान हो ।

हामीले परिवर्तनका लागि ठुला–ठुला क्रान्ति र आन्दोलन त गर्‍यौं, तर प्राप्त उपलब्धिलाई संस्थागत गर्ने र सुशासन दिने मामिलामा धेरै ठाउँमा चुक्यौं । अधिकारका लागि आवाज उठायौं, तर अधिकारसँगै आउने कर्तव्य र जिम्मेवारी भुल्दै गयौं ।

अब एक–अर्कालाई दोषारोपण गरेर समय खेर फाल्ने छुट हामीलाई छैन । असहमति भए संवाद गरौं, गल्ती भए निसंकोच सुधारौं, र अविश्वास भए पारदर्शिता कायम गरौं । राजनीति कसैलाई हराउने वा सिध्याउने खेल होइन; यो त सिंगो समाज र राष्ट्रलाई जिताउने पवित्र उत्तरदायित्व हो । त्यसैले इतिहासले दिएको यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुन हामी सबैले आफ्नो व्यवहार र सोचमा तत्काल सुधार ल्याउनु आवश्यक छ ।