बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक तथा बहुधार्मिक विविधताभित्र मदरसा शिक्षा प्रणालीले नेपाली मुस्लिम समुदायको धार्मिक, नैतिक, सांस्कृतिक तथा शैक्षिक विकासमा सयौं वर्षदेखि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । मदरसाहरूले धार्मिक शिक्षा दिने संस्थाका रूपमा मात्र नभई समाजमा नैतिकता, अनुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व, मानवीय मूल्य र सेवाभाव विकास गर्ने केन्द्रका रूपमा पनि योगदान दिँदै आएका छन् । र, २१औं शताब्दीको ज्ञान–आधारित, प्रविधिमैत्री र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको युगमा मदरसा शिक्षाले पनि समयानुकूल रूपान्तरणको आवश्यकता महसुस गरेको छ । यही सन्दर्भमा मदरसा शिक्षा प्रणालीको मूलप्रवाहीकरण आज राष्ट्रिय आवश्यकता र बहस बनेको छ ।
मूलधारीकरणको अर्थ मदरसाको धार्मिक पहिचान, इस्लामी मूल्य–मान्यता वा परम्परागत ज्ञान प्रणालीलाई समूल विस्थापित गर्नु होइन । यसको वास्तविक उद्देश्य मदरसाको सनाखत (मौलिकता) सुरक्षित राख्दै त्यसलाई नेपालको राष्ट्रिय शिक्षा प्रणालीसँग शैक्षिक रूपमा आबद्ध गर्नु, आधुनिक ज्ञान–विज्ञान, सूचना प्रविधि, अनुसन्धान, जीवनोपयोगी सीप तथा रोजगारमुखी शिक्षासँग जोड्नु हो । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, दीन (धार्मिक ज्ञान) र दुनियाँ (समकालीन ज्ञान)बीच सन्तुलित समन्वय कायम गर्दै यस्तो शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्नु हो, जसले धार्मिक रूपमा प्रतिबद्ध, नैतिक रूपमा अनुकरणीय, बौद्धिक रूपमा सक्षम र राष्ट्रिय विकासमा योगदान दिनसक्ने नागरिक उत्पादन गरोस् ।
आजको विश्वमा शिक्षा मात्र कण्ठस्थ ज्ञानमा सीमित छैन । आलोचनात्मक चिन्तन, समस्या समाधान, अनुसन्धान क्षमता, सञ्चार सीप, डिजिटल साक्षरता, नेतृत्व, नवप्रवर्तन र सामाजिक उत्तरदायित्व गुणस्तरीय शिक्षाका प्रमुख सूचक बनेका छन् । त्यसैले मदरसा शिक्षामा पनि परम्परागत शिक्षक–केन्द्रित र व्याख्यानमुखी पद्धतिलाई क्रमशः विद्यार्थी–केन्द्रित, सहभागितामूलक, अनुसन्धानमुखी, परियोजनामूलक तथा अनुभवात्मक शिक्षण विधिमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ । शिक्षक ज्ञान सुनाउने व्यक्ति मात्र नभई सहजीकरणकर्ता, मार्गदर्शक, प्रेरक तथा चरित्र निर्माणका अगुवा बन्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्न, तर्क गर्न, खोज गर्न, अनुसन्धान गर्न र सिकेको ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न प्रेरित गरिनुपर्छ ।
यसैगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल पुस्तकालय, ई–लर्निङ प्लेटफर्म तथा मिश्रित शिक्षण प्रणालीले मदरसा शिक्षालाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन सक्छ । डिजिटल तफ्सीर, हदीस तथा अरबी भाषाका स्रोतहरूको सहज पहुँच, अन्तरक्रियात्मक सिकाइ सामग्री, अनलाइन कक्षा, भर्चुअल सेमिनार र अनुसन्धान डेटाबेसको प्रयोगले विद्यार्थीको स्वअध्ययन, अनुसन्धान क्षमता, डिजिटल साक्षरता तथा विश्वव्यापी शैक्षिक पहुँचलाई थप सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ ।
मूलधारीकरणको अर्को महत्वपूर्ण आधार दक्षतामा आधारित शिक्षा र सिकाइ उपलब्धिमा आधारित शिक्षा हो । अब विद्यार्थीले कति पुस्तक पढ्यो वा कति पाठ कण्ठ गर्यो भन्नुभन्दा पनि उसले प्राप्त ज्ञानलाई व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने कुराले बढी महत्व पाउँछ । उदाहरणका लागि, कुरआन वा हदीस अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले त्यसको अर्थ बुझ्ने, समकालीन सन्दर्भमा व्याख्या गर्ने, नैतिक जीवनमा लागू गर्ने र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने क्षमता विकास गर्नुपर्छ । यही नै आधुनिक शैक्षिक दृष्टिकोणको सार हो; चाहे त्यो विज्ञान र गणितको सन्दर्भमा होस् वा कुरान र हदीसको ज्ञानको सन्दर्भमा होस् ।
शिक्षण विधिको रूपान्तरणसँगै मूल्यांकन प्रणालीमा पनि व्यापक सुधार आवश्यक छ । मदरसा शिक्षामा मूल्यांकनलाई केवल वार्षिक परीक्षामा सीमित राखेर पुग्दैन । विद्यार्थीको ज्ञानसँगै उसको नैतिक आचरण, अनुशासन, नेतृत्व क्षमता, अनुसन्धान सीप, सामाजिक सेवा, सञ्चार क्षमता, डिजिटल दक्षता, तिलावत, तज्वीद, हिफ्ज तथा व्यावहारिक जीवनमा इस्लामी शिक्षाको प्रयोगलाई समेत समेट्ने बहुआयामिक मूल्यांकन प्रणाली आवश्यक छ । निर्माणात्मक मूल्यांकन, परियोजनामूलक मूल्यांकन, पोर्टफोलियो, मौखिक प्रस्तुति, आत्ममूल्यांकन, सहपाठी मूल्यांकन तथा कार्यसम्पादनमा आधारित मूल्यांकनलाई संस्थागत रूपमा लागू गरिनुपर्छ । यसले विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकासलाई प्रोत्साहन गर्छ ।
मूलधारीकरणको अर्को आधारभूत पक्ष शिक्षकको व्यावसायिक क्षमता विकास हो । गुणस्तरीय शिक्षकबिना गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव हुँदैन । त्यसैले मदरसा शिक्षकलाई आधुनिक शिक्षाशास्त्र, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, अनुसन्धान विधि, समावेशी शिक्षा, कक्षा व्यवस्थापन, शैक्षिक मूल्यांकन तथा निरन्तर व्यावसायिक विकासका क्षेत्रमा नियमित तालिम उपलब्ध गराइनुपर्छ । शिक्षकलाई केवल धार्मिक विद्वान् होइन, आधुनिक शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा दक्ष शैक्षिक नेतृत्वकर्ताका रूपमा विकास गर्नु समयको माग हो ।
मदरसा शिक्षा प्रणालीलाई नेपालको राष्ट्रिय शिक्षा नीति, राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप, राष्ट्रिय योग्यता प्रारूप तथा दिगो विकास लक्ष्य–४ सँग क्रमशः आबद्ध गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । यसबाट मदरसा शिक्षाको गुणस्तर सुनिश्चित हुनुका साथै विद्यार्थीले उच्च शिक्षा, प्राविधिक शिक्षा, अनुसन्धान, सार्वजनिक सेवा तथा रोजगारीका अवसरमा समान पहुँच प्राप्त गर्न सक्छन् । यसले मदरसा शिक्षाप्रति समाजमा रहेको भ्रम हटाउन, सार्वजनिक विश्वास अभिवृद्धि गर्न तथा राष्ट्रिय एकीकरणलाई मजबुत बनाउनसमेत मद्दत पुर्याउँछ ।
यद्यपि, मूलधारीकरणको प्रक्रिया चुनौतीविहीन छैन । पाठ्यक्रम परिमार्जन, शिक्षक तयारी, वित्तीय स्रोत, भौतिक पूर्वाधार, डिजिटल पहुँच, संस्थागत व्यवस्थापन, गुणस्तर सुनिश्चितता तथा सरकारी–समुदाय साझेदारीजस्ता विषयमा स्पष्ट योजना र दीर्घकालीन प्रतिबद्धता आवश्यक पर्छ । मूलधारीकरणको नाममा मदरसाको धार्मिक स्वतन्त्रता, इस्लामी पहिचान र समुदायको विश्वासमा कुनै प्रकारको आघात पुग्न नदिन विशेष संवेदनशीलता अपनाउनुपर्छ । सुधारको प्रक्रिया सहभागितामूलक, परामर्शमा आधारित र समुदायमैत्री हुनुपर्छ ।
नेपालमा मदरसा शिक्षा प्रणालीको भविष्य मुस्लिम समुदायको सरोकारको विषय मात्र होइन; यो समावेशी शिक्षा, सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान तथा राष्ट्रिय विकाससँग जोडिएको विषय हो । संविधानले प्रत्याभूत गरेको समान शैक्षिक अवसर र समावेशी राज्यको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न पनि मदरसा शिक्षाको गुणस्तरीय विकास अपरिहार्य छ । राज्य मदरसा व्यवस्थापन समिति, इस्लामी विद्वान्, शिक्षाविद्, विश्वविद्यालय, स्थानीय तह, अभिभावक तथा नागरिक समाजबीचको सहकार्यबाट मात्र यो लक्ष्य प्राप्त गर्न सकिन्छ ।
अन्ततः, मदरसा शिक्षा प्रणालीको मूलधारीकरण भनेको धार्मिक शिक्षाको विकल्प खोज्नु होइन, बरु धार्मिक शिक्षा र आधुनिक शिक्षाबीच सन्तुलित पुल निर्माण गर्नु हो । यसले परम्परा र आधुनिकता, आस्था र विज्ञान, नैतिकता र दक्षता, स्थानीय पहिचान र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाबीच समन्वय स्थापित गर्छ । यदि यो प्रक्रिया दूरदृष्टि, समावेशिता, गुणस्तर र साझेदारीका आधारमा अघि बढाइयो भने नेपालका मदरसाहरू भविष्यमा धार्मिक शिक्षाका केन्द्र मात्र नभई अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, नैतिक नेतृत्व, सामाजिक रूपान्तरण र राष्ट्रिय विकासका महत्वपूर्ण शैक्षिक संस्थाका रूपमा स्थापित हुनेछन् । यही दिशामा अघि बढ्नु आजको आवश्यकता मात्र होइन, भोलिको समृद्ध, समावेशी र ज्ञान–आधारित नेपालको आधार पनि हो ।
(लेखक पूर्वमन्त्री तथा संविधानसभा सदस्य हुन् ।)
.jpg)
