मानव सभ्यताको विकाससँगै मानिसमा आफ्नो वर्तमान अवस्था र भविष्यबारे जान्ने जिज्ञासा रहँदै आएको छ । सूर्यचन्द्रको गति, ग्रह, नक्षत्र र ऋतु परिवर्तनले मानव जीवनमा पार्ने प्रभावबारे प्राचीन समयदेखि अध्ययन हुँदै आएको पाइन्छ । यही अध्ययन, गणना र परम्परागत मान्यताबाट ज्योतिषशास्त्र विकसित भएको हो ।

पूर्वीय दर्शन र सनातन परम्परामा ज्योतिषलाई विशेष स्थान दिइएको छ । जन्म, विवाह, धार्मिक अनुष्ठान, गृहप्रवेश र पर्वको समय निर्धारणमा यसको प्रयोग हुन्छ । नेपाली समाजमा जन्मकुण्डली, राशिफल, ग्रहदशा, साइत र पञ्चांग हेर्ने चलन छ । आधुनिक विज्ञानको विकाससँगै यसको विश्वसनीयता र वैज्ञानिक आधारबारे प्रश्न उठेका छन् ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

ज्योतिषशास्त्रको इतिहास प्राचीन सभ्यतासँग जोडिएको छ । वैदिक परम्परामा यसलाई वेदका ६ वटा अंगमध्ये एक मानिएको छ । शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द र ज्योतिष वेदांग हुन् । यज्ञ तथा अनुष्ठानको समय निर्धारण गर्न यसको प्रयोग हुन्थ्यो । नेपालमा पनि पर्व, विवाह, व्रतबन्ध र गृहप्रवेशमा तिथि, नक्षत्र तथा साइत हेर्ने परम्परा छ ।

यसका माध्यमबाट समय गणना, पात्रो निर्माण र खगोलीय घटनाको अभिलेख राख्ने अभ्यास पनि विकसित भयो । त्यसैले ज्योतिषको इतिहास अध्ययन गर्दा समाजको ज्ञान, गणना पद्धति र जीवनबारे जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

ज्योतिष र खगोल विज्ञान

खगोल विज्ञानले ब्रह्माण्ड, ग्रह, उपग्रह, तारा र अन्य खगोलीय पिण्डको वैज्ञानिक अध्ययन गर्छ । गणित, भौतिकशास्त्र, अवलोकन र प्रयोगका आधारमा यसले ब्रह्माण्डका घटनाको व्याख्या गर्छ ।

ज्योतिषशास्त्रले भने ग्रह, राशि, नक्षत्र र मानव जीवनबीच सम्बन्ध रहेको मान्यता राख्छ । जन्मसमयको ग्रहस्थिति हेरेर व्यक्तिको स्वभाव र भविष्यका सम्भावित घटनाबारे व्याख्या गरिन्छ । यी विषयको ऐतिहासिक सम्बन्ध भए पनि प्रमाणिकताका दृष्टिले फरक छन् । खगोल विज्ञान अनुसन्धानबाट स्थापित छ । तर ज्योतिषीय भविष्यवाणीले जीवनका घटना विश्वसनीय रूपमा पूर्वानुमान गर्छ भन्ने दाबी पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाणबाट पुष्टि भएको छैन ।

ग्रह, राशि र जन्मकुण्डली

वैदिक ज्योतिषमा ग्रह, राशि, नक्षत्र र जन्मकुण्डलीलाई आधार मानिन्छ । परम्परागत मान्यताअनुसार सूर्य, चन्द्रमा, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु र केतुलाई नवग्रह भनिन्छ । जन्ममिति, समय र स्थानका आधारमा ग्रहस्थिति गणना गरी कुण्डली तयार गरिन्छ । बाह्र राशि र भावका आधारमा शिक्षा, स्वास्थ्य, विवाह, व्यवसाय, आर्थिक अवस्था तथा पारिवारिक सम्बन्धको व्याख्या गरिन्छ । ग्रहदशा, अन्तर्दशा र गोचरलाई पनि भविष्य बुझ्ने आधार मानिन्छ । यी परम्परागत मान्यता हुन्, प्रमाणित वैज्ञानिक तथ्य होइनन् ।

आधुनिक समाजमा आकर्षण

विज्ञान र प्रविधिको युगमा पनि ज्योतिषप्रतिको आकर्षण घटेको छैन । डिजिटल माध्यमले यसको पहुँच बढाएका छन् । मोबाइल एप, वेबसाइट र अनलाइन परामर्शबाट राशिफल तथा जन्मकुण्डलीसम्बन्धी जानकारी पाइन्छ । भविष्य, रोजगारी, विवाह र आर्थिक अवस्थाबारे जान्ने उत्सुकताले यसको लोकप्रियता कायम छ । अनिश्चितता, बेरोजगारी र आर्थिक दबाबले पनि मानिसलाई भविष्यप्रति चासो राख्न प्रेरित गर्छ । महत्त्वपूर्ण निर्णयअघि साइत र कुण्डली मिलान हेर्ने चलन अझै बलियो छ । तर आकर्षण बढ्नु र दाबी वैज्ञानिक रूपमा सही हुनु एउटै कुरा होइन ।

धर्म, कर्म र भाग्य

पूर्वीय दर्शनमा धर्म, कर्म र भाग्यलाई महत्त्वपूर्ण पक्ष मानिन्छ । मानिसको कर्म र व्यवहारले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ भन्ने मान्यता छ । ज्योतिषीय परम्परामा ग्रहदशाका आधारमा अनुकूल तथा प्रतिकूल समयको व्याख्या गरिन्छ ।

जीवनका सबै घटनाको जिम्मेवारी ग्रहदशालाई दिनु उचित हुँदैन । शिक्षा, परिश्रम, सीप, निर्णय क्षमता र अवसरले पनि भूमिका खेल्छन् । भाग्यमा विश्वास गरे पनि कर्मबाट विमुख हुनु हुँदैन । भगवद्गीताले कर्तव्य र कर्मको महत्त्वमा जोड दिएको छ । ज्योतिषप्रतिको विश्वासले मानिसलाई नैतिक जिम्मेवारीबाट टाढा लैजानु हुँदैन ।

ज्योतिषका नाममा व्यापार

ज्योतिषको लोकप्रियतासँगै विकृति पनि देखिएका छन् । केही व्यक्तिले मानिसको डर र असुरक्षालाई आधार बनाएर महँगा पूजा, ग्रहशान्ति, रत्न तथा ताबीजको व्यापार गर्छन् । ग्रहदशाको डर देखाएर रकम खर्च गर्न बाध्य पार्ने वा पैसा खर्च गरे सबै समस्या समाधान हुने दाबी गर्नु गैरजिम्मेवार हो ।

यस्ता गतिविधिले आर्थिक तथा मानसिक शोषणको जोखिम बढाउँछन् । धार्मिक आस्था व्यक्तिगत स्वतन्त्रता हो । मानिसले आफ्नो विश्वासअनुसार कर्मकाण्ड गर्न सक्छ, तर डर र भ्रम सिर्जना गरेर लाभ लिनु उचित होइन । ज्योतिषीय परामर्शमा नैतिकता, पारदर्शिता र सामाजिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ ।

वैज्ञानिक परीक्षण र जिम्मेवार अभ्यास

कुनै पनि सिद्धान्तको विश्वसनीयता प्रमाण र अनुसन्धानबाट मूल्यांकन गरिन्छ । ज्योतिषका भविष्यवाणीसम्बन्धी दाबीलाई पनि वैज्ञानिक विधिबाट परीक्षण गर्नुपर्छ । जन्मकुण्डलीका आधारमा भविष्य थाहा पाउन सकिन्छ भन्ने दाबी जाँच्न निष्पक्ष मूल्यांकन, दोहो¥याउन सकिने परिणाम र तथ्यांकीय विश्लेषण आवश्यक हुन्छ ।

ज्योतिषीय भविष्यवाणीले संयोगभन्दा बढी विश्वसनीय रूपमा व्यक्तिगत भविष्य बताउँछ भन्ने पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण स्थापित भएको छैन । तर यसले यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व अस्वीकार गर्दैन । यसको गणितीय तथा खगोलीय इतिहासको अनुसन्धानले प्राचीन ज्ञान बुझ्न सहयोग गर्छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मोबाइल एप र डिजिटल पञ्चांगले ज्योतिषसम्बन्धी जानकारी सहज बनाएका छन् । तर प्रविधिले वैज्ञानिक प्रमाणिकता स्थापित गर्दैन । अप्रमाणित भविष्यवाणी र भ्रमपूर्ण विज्ञापनप्रति सचेत रहनुपर्छ ।

ज्योतिषशास्त्र प्राचीन सभ्यता, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको छ । नेपाली समाजमा यसको प्रभाव कायम छ । तर कुनै परम्परालाई प्रश्नभन्दा माथि राख्नु हुँदैन । विश्वासको सम्मान गर्दै भ्रम र शोषणलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ । विज्ञानले प्रमाण खोज्छ, धर्मले आस्था र दर्शनले जीवनबारे प्रश्न उठाउँछ ।

मानिसको भविष्य ग्रहदशा वा जन्मकुण्डलीले मात्र निर्धारण गर्दैन । शिक्षा, मेहनत, विवेक र सकारात्मक कर्मलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । प्राचीन ज्ञानको संरक्षण, आधुनिक विज्ञानको सम्मान र अन्धविश्वासबाट मुक्ति नै ज्योतिषशास्त्रलाई सान्दर्भिक बनाउने बाटो हो ।

(त्रिवि व्यवस्थापन संकायअन्तर्गत स्नातकोत्तर तिवारी ज्योतिषशास्त्रकी ज्ञाता हुन् ।)