चुनावी परिणाम सार्वजनिक भएपछि नेपाली समाजमा फेरि एउटा नयाँ लहर देखिएको छ । यसपटकको लहर केवल राजनीतिक परिवर्तनको मात्र होइन, धारणा र अपेक्षाको पनि हो । पुराना दल र तिनका नेतृत्वलाई पूर्ण रूपमा असफल ठहर गर्दै नयाँ नेतृत्वलाई लगभग निर्दोष र सर्वसक्षम मान्ने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढेको छ । तर, यथार्थ यति सरल छैन । कुनै पनि समाज वा राजनीतिक प्रणाली केवल केही व्यक्तिका कारण बिग्रिने वा बन्ने होइन, त्यो समग्र संरचना, संस्कार र व्यवहारको परिणाम हो । त्यसैले अहिलेको परिस्थिति बुझ्न सबै पक्षको भूमिका इमानदारीपूर्वक समीक्षा गर्न आवश्यक छ ।

नेपालको विगत तीन दशकको राजनीतिक अभ्यासले एउटा स्पष्ट कुरा देखाएको छ– शक्ति केवल निश्चित नेताहरूमा सीमित हुँदैन न कि दलमा । निर्णय प्रक्रियामा प्रभाव पार्ने धेरै तह हुन्छन् । जसमा प्रशासन, न्यायालय, सञ्चार क्षेत्र, नागरिक समाज, व्यावसायिक समूहदेखि लिएर अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावसम्म समावेश हुन्छन् । हिजोसम्म सत्ताको नजिक रहेर लाभ लिनेहरू आज अचानक नैतिकताको पाठ पढाउन अगाडि सरेका छन् भने त्यसलाई सजिलै स्वीकार गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन । समयअनुसार धार बदल्ने यस्तो प्रवृत्तिले नयाँ नेतृत्वलाई पनि भ्रममा पार्न सक्छ ।

नयाँ पुस्ताका नेताहरू, विशेषगरी बालेन र रविजस्ता पात्रहरूले जनताबाट असाधारण विश्वास प्राप्त गरेका छन् । तर, यही विश्वास उनीहरूका लागि सबैभन्दा ठुलो चुनौती पनि हो । जनताले अब केवल आश्वासन होइन, परिणाम खोजिरहेका छन् । यदि उनीहरूले पनि पुरानै शैली अपनाए भने निराशा झन् तीव्र हुनेछ । त्यसैले उनीहरूका लागि पहिलो सर्त हो– आफ्नो मौलिकता जोगाउनु । बाह्य प्रभाव, स्वार्थ समूह र कथित बुद्धिजीवीहरूको दबाबमा निर्णय लिन थाले भने उनीहरूको पहिचान कमजोर हुँदै जानेछ ।

अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा, अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ संस्थागत कमजोरी । न्यायालय, प्रशासन, विश्वविद्यालय, सुरक्षा निकायजस्ता संरचनामा राजनीतिक हस्तक्षेपले दीर्घकालीन असर पारेको छ । जब संस्थाहरू स्वतन्त्र र सक्षम हुँदैनन्, तब कुनै पनि सरकारको काम प्रभावकारी हुन सक्दैन । त्यसैले सुधारको सुरुवात व्यक्तिबाट होइन, प्रणालीबाट हुनुपर्छ । यदि नयाँ सरकारले संस्थाहरूलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त गर्न सक्यो भने त्यो नै सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि हुनेछ ।

तर सुधारको यो बाटो सहज छैन । पुराना संरचनामा जरा गाडेर बसेका स्वार्थ समूहहरू सजिलै हट्ने छैनन् । उनीहरूले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा अवरोध सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नेछन् । कहिले आन्तरिक विवाद उत्पन्न गराएर, कहिले बाह्य दबाब सिर्जना गरेर, कहिले जनमत प्रभावित पारेर विभिन्न माध्यमबाट नयाँ नेतृत्वलाई कमजोर बनाउन खोजिनेछ । यस्तो अवस्थामा भावनात्मक प्रतिक्रियाभन्दा संयमता र रणनीतिक सोच आवश्यक हुन्छ ।

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाले पनि चुनौती थपेको छ । दुई ठुला शक्तिशाली छिमेकीबीच रहेको देश भएकाले यहाँको राजनीतिक स्थिरता बाह्य चासोको विषय बन्नु स्वाभाविक हो । इतिहासले देखाएको छ कि आन्तरिक कमजोरी हुँदा बाह्य प्रभाव झन् बलियो हुन्छ । त्यसैले राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर सन्तुलित कूटनीति अपनाउनु अत्यावश्यक छ । भावनामा बगेर गरिएका निर्णयले दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ ।

आर्थिक अवस्था पनि उत्तिकै जटिल छ । वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर अर्थतन्त्र, बढ्दो आयात, सीमित उत्पादन र घट्दो रोजगारीका अवसरले मुलुकलाई संवेदनशील अवस्थामा राखेको छ । यदि ठुलो संख्यामा युवाहरू विदेशबाट फर्किए भने रोजगारी व्यवस्थापन ठुलो चुनौती बन्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा जनअपेक्षा बढाउँदै लैजानुभन्दा यथार्थपरक योजना ल्याउन आवश्यक हुन्छ । अन्यथा असन्तोष चाँडै विस्फोट हुन सक्छ ।

यस्तो कठिन परिस्थितिमा नयाँ नेतृत्वले सबैभन्दा पहिले बुझ्नुपर्ने कुरा हो– सत्ता अवसर मात्र होइन, परीक्षा पनि हो । जनताले दिएको विश्वासलाई सही दिशा दिन नसकिए त्यो विश्वास चाँडै नै अविश्वासमा परिणत हुन सक्छ । त्यसैले निर्णय गर्दा लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन प्रभावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । कहिलेकाहीँ कठिन र अलोकप्रिय निर्णयहरू नै सही हुन सक्छन् ।

अहिलेको सन्देश स्पष्ट छ– नआत्तिनु र नमात्तिनु । अत्यधिक उत्साहले गलत निर्णय गराउन सक्छ भने अत्यधिक डरले अवसर गुमाउन सक्छ । सन्तुलन नै सफलताको मूल आधार हो । नयाँ नेतृत्वले यदि संयमता, पारदर्शिता र दृढताका साथ अघि बढ्न सक्यो भने परिवर्तन सम्भव छ । तर यदि उनीहरू पनि पुरानै चक्रमा फसे भने इतिहास फेरि दोहोरिनेछ । त्यसैले अहिलेको समय केवल परिवर्तनको होइन, परिपक्वताको परीक्षा पनि हो ।