मानव सभ्यताको विकाससँगै ज्ञानको खोज, संरक्षण र विस्तारको प्रमुख आधार पठन संस्कृति रहँदै आएको छ । पठन संस्कृति भन्नाले कुनै समाज वा समुदायमा पुस्तक, लेख, पत्रपत्रिका तथा अन्य लिखित सामग्री पढ्ने बानी, दृष्टिकोण र परम्परालाई जनाउँछ । समय, प्रविधि, सामाजिक संरचना र जीवनशैली परिवर्तनसँगै पठन संस्कृतिमा पनि गहिरो रूपान्तरण देखिन्छ । परम्परागत मौखिक समाजदेखि डिजिटल युगसम्म आइपुग्दा पठनको स्वरूप, माध्यम र उद्देश्य उल्लेखनीय रूपमा बदलिएको छ । यस परिवर्तनले पठन संस्कृतिलाई कमजोर मात्र बनाएको छैन, नयाँ सम्भावना र चुनौतीहरू पनि सिर्जना गरेको छ ।

प्राचीन समयमा लेखन सामग्री सीमित हुँदा पठन संस्कृति अभिजात वर्गमा सीमित थियो । गुरुकुल, विहार, मदरसा जस्ता शिक्षण संस्थाहरूमा धर्मग्रन्थ, दर्शन र विज्ञानसम्बन्धी ग्रन्थहरू अध्ययन गरिन्थ्यो । नेपालकै सन्दर्भमा हेर्दा ताडपत्र, भोजपत्रमा लेखिएका ग्रन्थहरू पढ्ने चलन थियो र ती ग्रन्थहरू संरक्षण गर्नु आफैँमा ठूलो जिम्मेवारी मानिन्थ्यो । पुस्तक दुर्लभ भएकाले एकै ग्रन्थ धेरैले पालैपालो पढ्ने गर्थे । पठन केवल जानकारीको साधन नभई साधना र अनुशासनको अभ्यास पनि थियो । यस समयमा पठन संस्कृति गहिरो, धैर्यपूर्ण र चिन्तन प्रधान थियो ।

छापाखानाको विकाससँगै पठन संस्कृतिमा ठूलो परिवर्तन आयो । पुस्तक, पत्रपत्रिका र अखबार सहज रूपमा उपलब्ध हुन थालेपछि पठन सर्वसाधारणसम्म फैलिन थाल्यो । उन्नाइसौँ र बिसौँ शताब्दीमा शिक्षा विस्तारसँगै पढ्ने बानी सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडियो । नेपालमा पनि गोरखापत्र जस्ता पत्रिकाले समाचार पढ्ने संस्कृति विकास गरे । विद्यालय र कलेजमा पाठ्यपुस्तकबाहेक कथा, कविता र उपन्यास पढ्ने चलन बढ्यो । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, पारिजात, बिपी कोइराला जस्ता साहित्यकारका कृतिहरू पढ्नु बौद्धिक चेतनाको प्रतीक मानिन्थ्यो । यस चरणमा पठन संस्कृति ज्ञान, मनोरञ्जन र सामाजिक चेतनाको सन्तुलित माध्यम बनेको देखिन्छ ।

तर समयसँगै जीवनशैलीमा पनि तीव्र परिर्वतन हुँदै गयो । औद्योगिकीकरण, सहरीकरण र व्यस्तताले मानिसको धैर्य र समय व्यवस्थापनमा असर पारे । यसले पठन संस्कृतिमा पनि प्रभाव पार्‍यो । लामो समय लगाएर पुस्तक पढ्ने बानी क्रमशः कमजोर हुन थाल्यो । पत्रपत्रिकाको साटो रेडियो र टेलिभिजन जस्ता श्रव्य दृश्य माध्यम लोकप्रिय बने । समाचार सुन्ने र हेर्ने बानीले पढ्ने समय घटायो । उदाहरणका लागि, बिहान अखबार पढ्ने चलन रहेको परिवारमा टेलिभिजन समाचारले त्यो स्थान लिन थाल्यो । यसले जानकारी त छिटो दियो, तर गहिरो अध्ययनको अभ्यासलाई केही हदसम्म कमजोर बनायो ।

डिजिटल प्रविधिको आगमनले पठन संस्कृतिमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । इन्टरनेट, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालले पढ्ने माध्यमलाई कागजबाट स्क्रिनमा सारिदिएको छ । आजको पुस्ता पुस्तकभन्दा बढी मोबाइल स्क्रिनमा लेख पढ्न अभ्यस्त छ । ब्लग, अनलाइन समाचार, ई–बुक र सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरू पठनका नयाँ रूप बनेका छन् । उदाहरणका रूपमा, पहिले विद्यार्थीले पुस्तकालय गएर सन्दर्भ सामग्री खोज्थे भने अहिले केही सेकेन्डमै गुगलमार्फत जानकारी पाउँछन् । यसले पहुँचलाई सहज बनाएको छ, तर पठनको गहिराइमा प्रश्न उठाएको छ ।

समसामयिक पठन संस्कृति छिटो, टुक्रे र सतही बन्दै गएको आरोप पनि लाग्ने गरेको छ । सामाजिक सञ्जालमा छोटा स्ट्याटस, हेडलाइन र क्याप्सन पढ्ने बानीले लामो लेख वा पुस्तक पढ्न कठिन भएको अनुभव धेरैले गर्छन् । एक उपन्यासका सयौँ पृष्ठ पढ्न धैर्य नहुने तर केही मिनेटमा दर्जनौँ पोस्ट स्क्रोल गर्ने अवस्था देखिन्छ । यसले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाएको भन्ने मनोवैज्ञानिक अध्ययनहरू पनि छन् । यद्यपि, यसलाई केवल नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन ।

डिजिटल युगले पठन संस्कृतिलाई नयाँ सम्भावनासमेत दिएको छ । ई–बुक र अडियो बुकका कारण दृष्टि कमजोर भएका वा समय अभाव भएका मानिसले पनि पढ्न सक्ने अवस्था बनेको छ । गाउँमा पुस्तक पसल नपुग्ने ठाउँमा पनि इन्टरनेटमार्फत विश्व साहित्य पहुँचमा आएको छ । उदाहरणका लागि, कुनै विद्यार्थीले टोल्स्टोय, ट्यागोर वा देवकोटाका कृति मोबाइलमै पढ्न सक्छ । यसले पठन संस्कृतिलाई भौगोलिक सीमाबाट मुक्त गरेको छ । साथै, अनलाइन पुस्तक समीक्षा, साहित्यिक समूह र डिजिटल पुस्तकालयले नयाँ पाठक समुदाय निर्माण गरेका छन् ।

पठन संस्कृतिको परिवर्तनले शिक्षामा पनि प्रभाव पारेको छ । पहिले पाठ्यपुस्तक केन्द्रित अध्ययन प्रणाली थियो भने अहिले बहुस्रोतबाट सिक्ने अभ्यास बढेको छ । विद्यार्थीहरू नोट्स, भिडियो, अनलाइन लेख र प्रस्तुतीकरणको सहायताले पढ्छन् । यसले सिकाइलाई बहुआयामिक बनाएको छ । तर, पाठ्यपुस्तक र सन्दर्भ पुस्तक नपढी केवल संक्षेप सामग्रीमा निर्भर हुनु दीर्घकालीन रूपमा ज्ञानको गहिराइमा बाधक हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, परीक्षाका लागि केवल ‘गेस पेपर’ वा सारांश पढ्ने बानीले विश्लेषणात्मक सोच कमजोर बनाउँछ ।

पठन संस्कृतिमा आएको परिवर्तन पुस्तागत अन्तरसँग पनि जोडिएको छ । पुरानो पुस्ताले पुस्तकको गन्ध र पन्ना पल्टाउने अनुभवलाई महत्व दिन्छ भने नयाँ पुस्ता डिजिटल सहजतालाई प्राथमिकता दिन्छ । यो द्वन्द्व होइन, रूपान्तरण हो । दुवै माध्यमका आफ्ना फाइदा र सीमाहरू छन् । आवश्यक कुरा भनेको माध्यम जेसुकै भए पनि पढ्ने बानीलाई निरन्तरता दिनु हो । पुस्तक कागजमा होस् वा स्क्रिनमा, पठनले सोच विस्तार गर्न, संवेदना बढाउन र विवेकशील नागरिक निर्माण गर्न मद्दत गर्छ ।

समयसँगै फेरिएको पठन संस्कृतिले हामीलाई आत्म मूल्यांकन गर्ने अवसर पनि दिएको छ । के हामी केवल जानकारी उपभोग गरिरहेका छौँ कि ज्ञान निर्माण गरिरहेका छौँ ? गहिरो पठन, चिन्तन र आलोचनात्मक दृष्टिकोण बिना समाज बौद्धिक रूपमा समृद्ध हुन सक्दैन । त्यसैले विद्यालय, परिवार र समाजले पठन संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्ने नयाँ उपाय खोज्नुपर्छ । पुस्तक क्लब, पठन अभियान, डिजिटल पुस्तकालय र साहित्यिक छलफलजस्ता गतिविधिले आधुनिक सन्दर्भमा पठन संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छन् ।

पठन संस्कृति समयसँगै फेरिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो । यस परिवर्तनलाई केवल पतनको रूपमा नभई रूपान्तरणको रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । परम्परागत गहिरो पठनको मूल्यलाई आत्मसात् गर्दै आधुनिक प्रविधिको सदुपयोग गर्न सकियो भने पठन संस्कृति अझ समृद्ध बन्न सक्छ । पढ्ने माध्यम बदलिएको छ, तर पढ्नुको महत्व अझै घटेको छैन । बरु जटिल र सूचनायुक्त संसारमा पठन संस्कृतिको आवश्यकता झनै बढेको छ । त्यसैले समयअनुसार पठन संस्कृतिलाई अपनाउँदै, त्यसको मूल आत्मा जोगाइराख्नु आजको प्रमुख चुनौती र जिम्मेवारी हो ।