नेपालको अर्थतन्त्र पछिल्ला एक दशकमा निरन्तर संकट र अनिश्चितताको चक्रबाट गुज्रिएको छ । २०७२ सालमा आएको विनाशकारी भूकम्प, त्यसपछिको राजनीतिक अस्थिरता, विश्वव्यापी कोभिड–१९ महामारी र पछिल्लो समय देखिएको जेनजी आन्दोलनजस्ता घटनाले आर्थिक गतिविधिलाई गम्भीर असर पारेका छन् । यी घटनाहरूले भौतिक संरचना मात्र होइन, आर्थिक विश्वास, लगानीको वातावरण र विकासको गति समेत कमजोर बनाएका छन् । परिणामस्वरूप आज नेपालको अर्थतन्त्र सुस्त गतिमा अघि बढिरहेको छ र लगानीकर्ता समेत लगानी गर्न हिचकिचाइरहेका छन् ।
२०७२ सालको भूकम्प नेपालको अर्थतन्त्रका लागि ठूलो धक्का थियो । हजारौँ मानिसको ज्यान गयो, लाखौँ घरहरू भत्किए र ऐतिहासिक सम्पदा तथा पूर्वाधारमा ठूलो क्षति भयो । भूकम्पपछि पुनर्निर्माणका लागि ठूलो रकम आवश्यक पर्यो, जसका कारण राज्यको स्रोत ठूलो मात्रामा पुनर्निर्माणतर्फ केन्द्रित हुन पुग्यो । यसले विकासका अन्य क्षेत्रहरूमा लगानीको गति घटायो । यद्यपि, पुनर्निर्माणले केही समयका लागि निर्माण क्षेत्रलाई चलायमान बनाएको थियो, तर दीर्घकालीन उत्पादनमूलक क्षेत्रहरूमा अपेक्षित सुधार हुन सकेन ।
यसपछि विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको कोभिड–१९ महामारीले नेपालको अर्थतन्त्रलाई थप कमजोर बनायो । पर्यटन, सेवा क्षेत्र, साना व्यवसाय र रोजगारीमा व्यापक असर पर्यो । नेपाल जस्तो देश, जहाँ अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा पर्यटन र विदेशबाट आउने रेमिट्यान्समा निर्भर छ, त्यहाँ महामारीको प्रभाव झन् गम्भीर देखियो । होटल, ट्राभल कम्पनी, साना व्यापार र यातायात क्षेत्र लामो समयसम्म बन्दजस्तै अवस्थामा पुगे । लाखौँ मानिसको रोजगारी प्रभावित भयो र धेरै व्यवसाय बन्द हुन बाध्य भए ।
महामारीपछिको आर्थिक पुनरुत्थान सुरु हुँदै गर्दा सामाजिक र राजनीतिक असन्तुष्टिका अभिव्यक्तिका रूपमा देखिएको जेनजी आन्दोलनले पनि आर्थिक गतिविधिमा अनिश्चितता थपेको छ । आन्दोलन, प्रदर्शन र राजनीतिक तनावले लगानीकर्तामा मनोवैज्ञानिक त्रास सिर्जना गर्छ । कुनै पनि अर्थतन्त्रमा लगानीको आधार भनेको स्थिरता र विश्वास हो । जब देशको राजनीतिक तथा सामाजिक वातावरण अनिश्चित देखिन्छ, तब स्वदेशी तथा विदेशी दुवै लगानीकर्ता प्रतीक्षाको अवस्थामा बस्न रुचाउँछन् ।
अहिले नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य समस्या भनेको लगानीको वातावरण कमजोर हुनु हो । निजी क्षेत्रले लगानी विस्तार गर्न सकेको छैन, विदेशी लगानी अपेक्षित रूपमा भित्रिन सकेको छैन र सरकारी खर्च पनि प्रभावकारी रूपमा परिचालन हुन सकेको छैन । प्रशासनिक जटिलता, नीतिगत अस्थिरता र प्रक्रियागत ढिलाइले लगानीकर्तालाई निरुत्साहित गरिरहेको छ । यसले उद्योग, उत्पादन र रोजगारी सिर्जनाको गति घटाएको छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रलाई उकास्न सबैभन्दा पहिले विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ । राजनीतिक स्थिरता, स्पष्ट आर्थिक नीति र प्रशासनिक सुधारले लगानीकर्तामा भरोसा जगाउन सक्छ । विश्वका धेरै देशहरूले आर्थिक संकटपछि विश्वास निर्माणमार्फत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गरेका उदाहरणहरू छन् । उदाहरणका लागि सिंगापुरले स्वतन्त्रतापछि सुदृढ प्रशासन, पारदर्शिता र लगानीमैत्री नीतिको माध्यमबाट विश्वको प्रमुख आर्थिक केन्द्रको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न सफल भयो । त्यहाँ सरकारले नीति स्थिरता र सरल प्रशासनिक प्रणालीमार्फत विदेशी लगानीलाई आकर्षित गर्यो ।
यस्तै अर्को उदाहरण दक्षिण कोरियाको हो । सन् १९६० को दशकमा दक्षिण कोरिया अत्यन्तै गरिब देशमध्ये एक थियो । तर सरकारले औद्योगिकीकरणलाई प्राथमिकता दिँदै शिक्षा, प्रविधि र निर्यातमुखी उद्योगमा लगानी गर्यो । परिणामस्वरूप केही दशकभित्रै दक्षिण कोरिया विश्वको प्रमुख औद्योगिक राष्ट्रमध्ये एक बन्न सफल भयो । यस उदाहरणले देखाउँछ कि स्पष्ट योजना, दीर्घकालीन दृष्टि र नीतिगत निरन्तरताले आर्थिक चमत्कार सम्भव बनाउँछ ।
नेपालका लागि पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रको विकास अत्यन्त आवश्यक छ । अहिले अर्थतन्त्र अत्यधिक रूपमा रेमिट्यान्समा निर्भर छ । वैदेशिक रोजगारीले तत्कालीन आर्थिक राहत दिएको भए पनि दीर्घकालीन विकासका लागि देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गर्नु अपरिहार्य छ । कृषि, ऊर्जा, पर्यटन, सूचना प्रविधि र साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई सुदृढ बनाउने नीति अपनाउनुपर्छ ।
कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण गर्न सके नेपाल आत्मनिर्भर मात्र होइन, निर्यातकर्ता देशसमेत बन्न सक्छ । उदाहरणका लागि इजरायलले अत्यन्तै मरुभूमि जस्तो भौगोलिक अवस्थाका बाबजुद प्रविधिमार्फत कृषि उत्पादनमा ठूलो सफलता हासिल गरेको छ । ड्रिप सिँचाइ, अनुसन्धान र प्रविधिको प्रयोगले सीमित स्रोतका बाबजुद उत्पादन बढाउन सकिन्छ भन्ने देखाएको छ । नेपालले पनि कृषि अनुसन्धान, आधुनिक प्रविधि र बजार व्यवस्थापनमा सुधार गर्न सके कृषि क्षेत्र अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
ऊर्जा क्षेत्र नेपालको अर्को ठूलो सम्भावना हो । जलविद्युत् उत्पादनमा नेपालसँग अपार क्षमता छ । यदि दीर्घकालीन योजना बनाएर जलविद्युत् उत्पादन र निर्यातलाई व्यवस्थित गर्न सकियो भने यसले अर्थतन्त्रलाई ठूलो गति दिन सक्छ । भुटानले जलविद्युत् निर्यातमार्फत आफ्नो अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाएको उदाहरण नेपालका लागि निकै सान्दर्भिक छ । भुटानले भारतसँगको ऊर्जा व्यापारलाई व्यवस्थित गर्दै आफ्नो राष्ट्रिय आम्दानीको ठूलो हिस्सा जलविद्युत्बाट प्राप्त गरिरहेको छ ।
पर्यटन क्षेत्र पनि नेपालको आर्थिक विकासको प्रमुख आधार हुन सक्छ । प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाल, सांस्कृतिक सम्पदा र धार्मिक स्थलहरूले नेपाललाई विश्व पर्यटन नक्सामा विशेष स्थान दिएका छन् । तर पर्यटन पूर्वाधार, सेवा गुणस्तर र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारप्रसारमा अझै धेरै सुधार आवश्यक छ । थाइल्यान्डले पर्यटनलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्दै आफ्नो अर्थतन्त्रको प्रमुख स्तम्भ बनाएको छ । नेपालले पनि पर्यटन नीतिलाई दीर्घकालीन दृष्टिका साथ सुधार गर्न सके ठूलो आर्थिक लाभ लिन सक्छ ।
सूचना प्रविधि र डिजिटल अर्थतन्त्र पनि नेपालको नयाँ सम्भावनाको क्षेत्र हो । विश्वभर डिजिटल सेवाको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । भारतले सूचना प्रविधि सेवा निर्यातमार्फत विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो स्थान बनाएको छ । नेपालका युवाहरू पनि प्रविधिमा दक्ष छन् । यदि सरकार र निजी क्षेत्रले आईटी उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति ल्याए भने नेपालले डिजिटल सेवामार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्छ ।
साथै, प्रशासनिक सुधार आर्थिक विकासका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । व्यवसाय दर्ता, कर प्रणाली, अनुमति प्रक्रिया र कानुनी संरचनालाई सरल र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । जब लगानीकर्ताले प्रक्रिया सहज र सुरक्षित देख्छन्, तब उनीहरू लगानी गर्न उत्साहित हुन्छन् । विश्व बैंकको ‘इज अफ डुइङ बिजनेस’ सूचकांकमा राम्रो स्थान हासिल गरेका देशहरूमा प्रायः सरल प्रशासनिक प्रणाली देखिन्छ ।
नेपालले विकास साझेदार, प्रवासी नेपाली र निजी क्षेत्रसँग सहकार्य बढाएर पनि अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउन सक्छ । प्रवासी नेपालीहरू आर्थिक स्रोत मात्र होइन, अनुभव र प्रविधिका वाहक पनि हुन् । उनीहरूको लगानी र ज्ञानलाई देशभित्र आकर्षित गर्न उपयुक्त वातावरण बनाउनुपर्छ ।
अन्ततः नेपालको अर्थतन्त्रलाई उकास्ने काम कुनै एक नीति वा एक क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित भएर सम्भव हुँदैन । यसको लागि समग्र सुधार आवश्यक हुन्छ । राजनीतिक स्थिरता, सुशासन, उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी, प्रविधिको प्रयोग र दीर्घकालीन आर्थिक दृष्टिकोणलाई एकसाथ अघि बढाउनुपर्छ । संकटहरूले देशलाई कमजोर मात्र बनाउँदैनन्, नयाँ सम्भावनाका ढोका पनि खोल्न सक्छन् । यदि नेपालले पछिल्ला संकटहरूबाट पाठ सिक्दै संरचनात्मक सुधारतर्फ अग्रसर हुन सके भने वर्तमान चुनौतीहरूलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । सही नीति, दूरदृष्टि र दृढ राजनीतिक इच्छाशक्ति भएमा नेपालको अर्थतन्त्र पुनः सबल र गतिशील बन्न सक्ने सम्भावना अझै पनि प्रबल छ ।
.jpg)
