मौसमअनुसारको सदाबहार सुन्दरता शैलुङको विशेष विशेषता हो । यहाँ बसन्त ऋतुमा गुराँस, चिमाल र चाँप फुल्ने मुख्य समय हो । त्यस्तै शरद ऋतुमा वरिपरि देखिने चाँदीजस्तै टल्किने हिमश्रृङ्खलाहरू, साथै हिउँदको अधिकांश समयमा शैलुङका थुम्काहरूमा हिउँले ढाकिँदा देखिने मनोरम दृश्यमा पर्यटक रमाउने अवसर प्राप्त हुन्छ । शैलुङ वरिपरि विभिन्न प्रजातिका हरिया बोटविरुवाले मनमा उमङ्ग छाउने गर्छ । शैलुङको थुम्कासम्मको यात्राक्रममा प्राकृतिक सौन्दर्यमा विविधता देख्न पाइन्छ । यहाँ जाडो मौसमको अधिकांश समय हिउँले ढाकेको हुन्छ । शैलुङको शिखरबाट सगरमाथा, गौरीशंकर, अन्नपूर्ण, मनास्लु, गणेश र लाङटाङ हिमालहरू छर्लङ्ग देखिन्छन् । दोर्जेलाक्पा, मेलुङ्त्से, नम्बुरलगायतका ६० वटा भन्दा बढी हिमश्रृङ्खलाहरू पनि सहजै देखिन्छन् ।

मौसमअनुसार सदैव मनोरम वातावरण रहिरहने शैलुङको यात्रा रोचक र अविस्मरणीय रहने गर्छ । हिउँदमा हिउँ र हिमालको अनुभव र दृश्यावलोकन गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ । वर्षाको समयमा हरियाली, भुइँकुहिरोको लुकामारी, चौरीसँगको सामिप्यता, चौरमा विभिन्न प्रजातिका फूल तथा अन्य वनस्पतिले शोभायमान बनाएको हुन्छ । गुराँस, चिमाल र चाँप फुल्ने समयमा तथा हरियाली थुम्काहरूमा दौडिएर पुग्ने उत्कट इच्छाले यात्रुहरू रोमाञ्चित हुनु स्वाभाविकै हो । नेपालमा पाइने ३४ प्रजातिका गुराँसमध्ये शैलुङ क्षेत्रमा मात्रै १८ प्रजातिका गुराँस पाइन्छन् । प्राकृतिक सुरम्यता र सौन्दर्यताका कारण यात्रुहरूले उकाली–ओराली हिँड्दाको थकाइ नै महसुस गर्दैनन् ।

शैलुङ दोलखा र रामेछाप जिल्लाको सिमानामा पर्छ । दोलखाको शैलुङ र मेलुङ गाउँपालिका तथा रामेछापको दोरम्बा शैलुङ गाउँपालिकाभित्र पर्ने यस धार्मिक एवं पर्यटकीय स्थल अति रमणीय स्वर्गको टुक्राजस्तै छ । शैलुङ लेकको नामाकरणका भिन्न किंवदन्ती पाइन्छन् । शैलुङ लेकमा सय वटा थुम्का रहेकोले यसको नाम सयलुङ वा शैलुङ भएको जनश्रुति धेरै प्रचलनमा रहेको छ । नामकरण सम्बन्धमा बोन धर्म, संस्कृति, भाषा, बौद्ध र हिन्दू धर्मावलम्बीको विश्वास, प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता आदि कोणहरूबाट व्याख्या र विश्लेषण भइरहेका छन् । नामाकरण र यहाँको पवित्रताका कारण शैव, बौद्ध, बोन धर्महरूको साझा आस्थाको केन्द्रको रूपमा शैलुङलाई महत्व दिँदै आएको हो । शैलुङमा सातौँ शताब्दीमै गुरु पद्मसम्भवले पाइला राखेको बौद्धावलम्बीको विश्वास छ ।

शैलुङको उत्तरतिर शैलुङ्गेश्वर महादेव गुफा रहेको छ । यस महादेवस्थानमा जनैपूर्णिमा र बालचतुर्दशीका दिन भव्य मेला लाग्ने गरेको छ । मेलामा झाँक्रीहरू ढ्याङ्ग्रोसहित पूजाआजा र दर्शन गर्न आउँछन् । यहाँका प्रमुख दुई वटा गुफामध्ये एउटामा रहेको पापी र धर्मात्मा छुट्याउने भनिएको धर्मद्वार निकै चर्चामा रहने गरेको छ । शैलुङमा अनेक आकृतिका चट्टान छन् । डाँडामा रहेको एउटा बाघ र अर्को गाई आकृतिको चट्टान छ, जसलाई बाघढुङ्गा र गाईढुङ्गा नामकरण गरिएको छ । बाघढुङ्गे नजिकै एउटा ढुङ्गा छ, जसलाई पृथ्वीको नाइटो भन्ने गरिन्छ । यसको नजिकै एउटा पाइलाको आकृति पनि छ, जसलाई हिन्दू धर्मावलम्बीले महादेवको, बौद्ध धर्मावलम्बीले गुरु रिम्पोछे र बोन झाँक्री धर्मावलम्बीले गुरु सेरबले टेकेको पाइलाको रूपमा विश्वास गर्ने गरेका छन् । शैलुङभन्दा करिब सात सय मिटर अग्लो पवित्र तीर्थस्थल कालिञ्चोकबाट बेगले उडेर आएको डाँफे बसेको ढुङ्गालाई डाँफेढुङ्गा भनिने गरिएको छ । शैलुङमा ठूली एकादशी, जनैपूर्णिमा, बुद्धजयन्ती, धान्यपूर्णिमामा विशेष किसिमको जात्रा–मेला लाग्ने गरेको छ । विभिन्न सम्प्रदायका धामी–झाँक्रीहरूको लागि साधना केन्द्रको रूपमा पनि शैलुङलाई लिइन्छ । शैलुङको सभ्यता, संस्कृति, परम्परा, विश्वास, विविधता, सौन्दर्य र त्यसका आधारमा दिगो पर्यटकीय विकासमा सरकार र सरोकार पक्षको ध्यान जानु आवश्यक छ ।

शैलुङको पर्यटकीय महत्व क्रमशः बढ्दै गएको छ । शैलुङ यात्रा शान्ति, मनोरञ्जन र स्वास्थ्यको त्रिवेणीको रूपमा पर्यटकले महसुस गर्ने गरेका छन् । शैलुङको प्रचार–प्रसारका साथसाथै त्यहाँ हुने गरेका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रमहरूले पनि यसको महत्व झन बढाउँदै लगेका छन् । विगतमा साहित्यिक महोत्सव, विभिन्न सेमिनार र धार्मिक अनुष्ठान भइसकेका छन् । विसं २०७६ वैशाख १३–१४ गते खोलाखर्क शैलुङ महोत्सव, २०७८ फागुन २०–२१ गते शैलुङ सांस्कृतिक महोत्सव आयोजना गरिएको थियो । सुनापति शैलुङ अल्ट्रा म्याराथुन दौड समितिले तीन वर्षदेखि शैलुङ अल्ट्रा रेस सञ्चालन गर्दै आएको छ । महिला–पुरुष खुला ५५ किलोमिटर र पाँच किलोमिटर दौडमा विश्वभरका धावकहरू सहभागी हुने गरेका छन् । यस दौड आयोजनाका लागि रामेछापका खाँडादेवी, सुनापति र दोरम्बा शैलुङ गाउँपालिकाको सहयोग र सहकार्य हुँदै आएको छ । त्यहाँ निर्माण गरिएका र निर्माणाधीन संरचनाहरूले पनि पर्यटनलाई थप आकर्षित गरेका छन् । मिनी ग्रेटवाल, आध्यात्मिक केन्द्र, विज्ञान पार्क, साहित्य घर तथा फर्पुमा सञ्चालित भियतनामी बौद्धिस्टको ध्यानकेन्द्रका ८० कुटी धार्मिक पर्यटनको अर्को आकर्षण बन्ने विश्वास गरिएको छ । शैलुङमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आकर्षण बढेसँगै सुविधासम्पन्न होटलहरूको विकास र विस्तार हुँदै गएका छन् ।

समुद्री सतहबाट तीन हजार १४६ मिटर उचाइमा रहेको शैलुङ दोलखा तथा रामेछापको सिमानामा पर्दछ । काठमाडौंबाट १२२ किलोमिटरको दूरीमा रहेको शैलुङको चल्तीको बाटो काठमाडौं, धुलिखेल, मुडे हुँदै यातायातको साधनबाट पुगिन्छ । सवारी साधनबाट उत्रेपछि करिब ४ किलोमिटर पैदल हिँडेपछि शैलुङको सौन्दर्यको रसास्वादन लिन सकिन्छ । हाइकिङ, राइडिङ, साइकलिङ, घोडचढीबाट पनि शैलुङ पुग्न सकिन्छ । ट्राभल टुर्स एजेन्सीहरूले समेत शैलुङ, कालिञ्चोक, चरिकोट, भीमेश्वर समेटेर वा छुट्टाछुट्टै टुर प्याकेज पनि सञ्चालन गरेका छन् । राजधानी काठमाडौंबाट सहज किसिमले पुग्न सकिने शैलुङको पर्यटकीय महत्व उदयमान छ । यसको प्रवद्र्धन र व्यवस्थापन गर्न स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय सरकारका साथै स्थानीय बासिन्दाको अहम भूमिकालाई सबै पक्षले आत्मसात गर्न चुक्नु हुँदैन । ‘बोल्नेको पिठो पनि बिक्छ, नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन’ भनेझैँ प्रचार–प्रसारमा व्यापकता र सर्वसुलभ गुणस्तरीय सेवासुविधाको सुनिश्चितताका लागि पर्यटन व्यवसायीको ध्यान जानु शैलुङको पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि अपरिहार्य देखिन्छ ।