नेपालको मधेश क्षेत्रमा राजनीति लामो समयदेखि व्यक्तिवादी र जातिवादी ढाँचामा केन्द्रित रहँदै आएको छ । चुनावको बेला बहस प्रायः यसमै सीमित हुन्छ– को मधेशी नेता बन्नेछ ? वा को प्रधानमन्त्री पदमा पुग्ने सम्भावना राख्छ ? तर वास्तविकता के हो भने यस्ता बहसले मधेशका आम जनताको जीवनमा सुधार ल्याउँदैनन् । सडक, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक सम्मानको अवस्था अझै असन्तोषजनक छ ।
मधेशी हुनु सम्मानजनक कुरा हो । यसले समाजमा आत्मगौरव र पहिचानको अनुभव दिलाउँछ । तर केवल अनुहार र जातका आधारमा राजनीति चल्न सक्दैन । यदि नेतृत्वले मधेशी समुदायका वास्तविक समस्याहरू सम्बोधन गर्ने नीति बोकेको छैन भने मधेशको विकास र समृद्धि सम्भव छैन । यही कारणले भनिन्छ– मधेशी हुनु पर्याप्त छैन, मधेशको नीति बोक्नुपर्छ ।
मधेश आन्दोलन केवल कुनै व्यक्तिलाई सत्ता दिलाउने अभियान थिएन । यसको मूल उद्देश्य थियो– समान अधिकार, पहिचान र न्यायको सुनिश्चितता । लामो समयसम्म मधेशीहरूले नागरिकता पाउन कठिनाइ भोग्दै आएका थिए, प्रशासन र न्याय प्रणालीमा पहुँच सीमित थियो, स्वास्थ्य र शिक्षा सेवा पर्याप्त थिएनन् र आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानमा स्वतन्त्रता सीमित थियो । आन्दोलनले माग गरेको मुख्य कुरा थियो– राज्यले मधेशीलाई बराबरीका नागरिकका रूपमा व्यवहार गरोस् ।
तर विगतका चुनावहरूमा राजनीति प्रायः नेताको जात, अनुहार वा पदको वरिपरि घुम्यो । मधेशी उम्मेदवार भए पनि यदि उनीहरूको नीति मधेशका वास्तविक समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न असक्षम थियो भने आन्दोलनको मर्म पूरा हुन सकेन ।
व्यक्तिमुखी राजनीतिले मधेशलाई धेरै वर्ष हानि पुर्यायो । नेताले केवल आफ्नो पहिचान वा अनुहारको आधारमा मान्यता पाए, तर नीति स्पष्ट नभएको खण्डमा जनताको जीवनमा सुधार आउँदैन । मानिसहरू भावनामा भोट हाल्छन् र त्यही आधारमा उम्मेदवार चयन गर्छन् । यसले पटक–पटक नेतृत्वमा त्यस्तै अनुहार मात्र ल्याउँछ, तर समस्याहरू यथावत् रहन्छन् । यदि नेताले आन्दोलनको उद्देश्य– समान अधिकार र पहिचान बिर्से भने, आन्दोलनको उपलब्धि व्यक्तिमा सीमित रहन्छ ।
नीतिमुखी राजनीति भन्नाले कुन नेता सत्तामा पुग्छ भन्नेभन्दा त्यसको नीति कस्तो छ भन्ने कुरामा ध्यान दिनु हो । यसको अर्थ संघीयता कार्यान्वयन, समावेशिता सुनिश्चित गर्नु, युवाका लागि रोजगारी र शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत सेवामा पहुँच, नागरिक अधिकार तथा भाषा–संस्कृति संरक्षण जस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नु हो । नीति बलियो भएमा व्यक्तिहरू बदलिँदा पनि मधेशको भविष्य सुरक्षित रहन्छ ।
अहिले पनि मधेशका धेरै ठाउँमा स्वास्थ्य सेवा अपूरो छ, शिक्षा र रोजगारी पर्याप्त छैनन्, प्रशासन र न्याय प्रणालीमा पहुँच सीमित छ र युवाको पलायन उच्च छ । यी वास्तविकताले देखाउँछन् कि केवल मधेशी अनुहार सत्ता पुग्नु पर्याप्त छैन । नीति स्पष्ट, बलियो र व्यवहारयोग्य हुनुपर्छ ।
चुनाव मधेशका लागि केवल नेता छान्ने अवसर होइन, आफ्नो अधिकार, भविष्य र पहिचान सुनिश्चित गर्ने मौका हो । मतदाताले अब भावनामा होइन, नीतिमा आधारित निर्णय लिनुपर्छ । उम्मेदवारको विगतको कार्य, घोषणापत्र र व्यवहार हेरेर मात्र मतदान गर्नु आवश्यक छ ।
मधेशमा युवाको ठूलो समस्या रोजगारी र भविष्य हो । धेरै युवा विदेशिन बाध्य छन्, किनकि यहाँ अवसर सीमित छन् । नीतिमुखी राजनीतिले मात्र युवाको भविष्य सुरक्षित गर्न सक्छ ।
मधेश आन्दोलनका उपलब्धिहरू सुरक्षित राख्नुपर्छ । यसको लागि मतदाताले नीति हेरेर भोट हाल्नुपर्छ, पैसाको, डरको वा जातीय भावनाको प्रभावमा नपरी निर्णय गर्नुपर्छ । समुदाय सुसंगठित रहनुपर्छ र निर्वाचनपछि पनि नेता वा पार्टीले वाचा पूरा गर्दैछ कि छैन भन्ने निगरानी गर्नुपर्छ ।
मधेशी नेता हुनु आफैंमा उपलब्धि होइन । यदि नीति बलियो छ भने, जोसुकै नेता भए पनि मधेशको अधिकार सुनिश्चित हुन्छ । यदि नीति कमजोर छ भने मधेशी अनुहार सत्ता पुगे पनि आन्दोलनको मर्म हराउँछ ।
आज मधेशका आम जनताले बुझ्नुपर्छ– मधेशी हुनु मात्र पर्याप्त छैन, नीति बोकेको नेतृत्व आवश्यक छ । जात, अनुहार र भावनामा होइन, नीति, दृष्टिकोण र प्रतिबद्धता हेरेर भोट हाल्नुपर्छ । नीतिमुखी राजनीतिले मात्र मधेशलाई सशक्त बनाउँछ, अधिकार दिलाउँछ, रोजगारी र शिक्षा सुनिश्चित गर्छ र युवा भोलिको आशा बन्छ । मधेशी हुनु सम्मानजनक छ, तर मधेशको भविष्य सुरक्षित गर्न नीति बोक्ने नेतृत्व चाहिन्छ ।
.jpg)
