नेपाली कांग्रेस आज सामान्य राजनीतिक चरणमा छैन । यो पार्टी आत्ममन्थनको चोकमा उभिएको छ, जहाँ ढिला निर्णय गर्नु भनेको गलत निर्णय गर्नु सरह हुन्छ । संगठनात्मक निष्क्रियता, कार्यकर्ताको निराशा, जनविश्वासको क्षय र स्पष्ट राजनीतिक दिशाको अभाव– यी सबै संकेतहरू कुनै एक व्यक्तिको कमजोरी होइनन्, तर समग्र नेतृत्वगत असफलताको लक्षण हुन् । यस्तो अवस्थामा विशेष अधिवेशनको बहस गर्नु अनावश्यक होइन; बरु ढिला भइसकेको सत्यलाई स्वीकार गर्नु हो ।

नेपाली कांग्रेसको विधानले विशेष अधिवेशनलाई अपवादका रूपमा होइन, संकट समाधानका लागि वैधानिक औजारका रूपमा व्यवस्था गरेको छ । यदि विधानमा यस्तो व्यवस्था छ भने यसको प्रयोग नगर्नु कमजोरी होइन, कर्तव्यच्युतता हो । आज नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको अवस्था असाधारण छ, त्यसैले समाधान पनि असाधारण हुनै पर्छ । नियमित महाधिवेशन कुर्ने तर्क अब राजनीतिक रूपमा असान्दर्भिक भइसकेको छ ।

पछिल्लो समय भएका विभिन्न निर्वाचनका परिणामले कांग्रेसको सांगठनिक हैसियतमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । सरकारमा सहभागिता हुँदाहुँदै पनि पार्टीले जनतामाझ स्पष्ट पहिचान बनाउन सकेको छैन । कार्यकर्ता तहमा ऊर्जा छैन, संगठन चलायमान छैन र नेतृत्व निर्णयभन्दा बढी व्यवस्थापनमै अल्झिएको देखिन्छ । यो अवस्था सुधारको संकेत होइन, थाकेको संगठनको चेतावनी हो ।

महासमिति बैठक पर्याप्त हुन्छ भन्ने तर्क आफैँमा अपूर्ण छ । महासमिति परामर्शको मञ्च हो, निर्णायक होइन । जब समस्या परामर्शको तह नाघेर विश्वसनीयताको संकटमा रूपान्तरण हुन्छ, तब निर्णय गर्ने सर्वोच्च निकाय आवश्यक हुन्छ । यही आवश्यकता विशेष अधिवेशनले पूरा गर्छ । यसलाई अस्थिरता भन्ने भ्रम फैलाउनु वास्तविक समस्याबाट ध्यान हटाउने प्रयास मात्र हो ।

विशेष अधिवेशनले पार्टी फुटाउँछ भन्ने डर पनि वास्तविकतासँग मेल खाँदैन । पार्टी फुट्ने खतरा अधिवेशनबाट होइन, लामो मौनता र निर्णयहीनताबाट पैदा हुन्छ । दबिएको असन्तोषलाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट निकास नदिँदा त्यसले विस्फोटको रूप लिन्छ । विशेष अधिवेशन त्यो विस्फोट रोक्ने संस्थागत उपाय हो ।

आर्थिक बोझको बहाना पनि गम्भीरताका साथ पुनरावलोकन गर्नुपर्ने विषय हो । पार्टी संकटमा हुँदा खर्च गर्न नसक्नु बचत होइन, दूरदर्शिताको अभाव हो । संगठन जोगाउने खर्च दीर्घकालीन राजनीतिक लगानी हो । पार्टी कमजोर हुँदै जाँदा हुने क्षति कुनै आर्थिक हिसाबले पूर्ति गर्न सकिँदैन ।

अन्ततः प्रश्न नेतृत्व परिवर्तन गर्ने कि नगर्ने होइन । प्रश्न यो हो– पार्टीलाई आत्म समीक्षाको अवसर दिने कि नदिने ? विशेष अधिवेशन नेतृत्व विरोधी कदम होइन; यो नेतृत्वलाई वैधताको पुनःपुष्टि वा सुधारको अवसर दिने लोकतान्त्रिक अभ्यास हो । सक्षम नेतृत्वका लागि यो चुनौती होइन, अवसर हो ।

आज विशेष अधिवेशन माग्नु हठ होइन, बाध्यता हो । समयले कांग्रेसलाई निर्णयको घडीमा उभ्याएको छ । अझै विलम्ब गर्नु भनेको संकटलाई संस्थागत गर्नु हो । त्यसैले अब बहस होइन, निर्णय चाहिएको छ । विशेष अधिवेशन बाध्यकारी छ, अपरिहार्य छ र अब गर्नै पर्छ ।

(लेखक पौडेल, प्राविधिक शिक्षा विज्ञ तथा स्वतन्त्र पत्रकार हुन् ।)