लोकतन्त्रको आत्मा निर्वाचन हो । जनताले आफ्नो मतमार्फत शासनको दिशा तय गर्ने यही प्रक्रिया कुनै पनि राष्ट्रका लागि सबैभन्दा निर्णायक घडी मानिन्छ । निर्वाचन केवल सरकार बदल्ने औपचारिक अभ्यास मात्र होइन, यो देशको भविष्य कस्तो हुने भन्ने प्रश्नको जवाफ पनि हो । त्यसैले हरेक निर्वाचन नागरिक चेतना, जिम्मेवारी र विवेकको परीक्षा हो । ‘जसले बीउ छर्छ, उसैले फल खान्छ’ भनेझैँ आज दिएको मतले भोलिको शासन, नीति र विकासको स्वरूप तय गर्छ ।

आसन्न प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनले नेपाल फेरि एक पटक लोकतान्त्रिक अभ्यासको महत्वपूर्ण मोडमा पुगेको छ । देशभर राजनीतिक सरगर्मी बढेको छ, दलहरू, स्वतन्त्र उम्मेदवार र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू जनताको ढोका ढोका पुगिरहेका छन् । यस पटकको चुनाव अघिल्ला चुनावभन्दा केही फरक देखिन्छ । नयाँ दलको उदय, स्वतन्त्र उम्मेदवारको बढ्दो उपस्थिति र युवापुस्ताको सक्रियताले चुनावलाई रोचक मात्र होइन, अर्थपूर्ण पनि बनाएको छ । विशेषगरी जेनजी पुस्ताले राजनीतिप्रति देखाएको चासोले पुरानो सोचमा परिवर्तनको संकेत दिएको छ ।

लोकतन्त्रमा जनप्रतिनिधि पाँच वर्षका लागि मात्र निर्वाचित हुन्छन्, तर ती पाँच वर्षले देशलाई दशकौं पछाडि वा अगाडि लैजान सक्छ । त्यसैले उम्मेदवार छान्दा अनुहार, नारा वा क्षणिक भावनामा बहकिएर होइन, काम, चरित्र र दृष्टिकोणका आधारमा निर्णय गर्नु जरुरी हुन्छ । ‘नाच्न नजान्ने आँगन टेढो’ भन्ने उखानझैं असफलताका दोष सधैँ अरूलाई थोपर्ने प्रवृत्तिले देश अघि बढ्दैन । विगतमा निर्वाचित जनप्रतिनिधिले जनताको अपेक्षा कति पूरा गरे, उनीहरू कति उत्तरदायी रहे, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गरे या गरेनन् भन्ने मूल्यांकन गरेर मत हाल्नु नै सचेत नागरिकको परिचय हो ।

विश्वका सफल लोकतान्त्रिक राष्ट्रहरूको अनुभवले पनि यही कुरा पुष्टि गर्छ । जर्मनीमा दोस्रो विश्वयुद्धपछि लोकतन्त्र पुनस्र्थापना हुँदा जनताले चरित्रवान् र नीतिमा स्पष्ट नेताहरूलाई प्राथमिकता दिए । त्यसको परिणामस्वरूप आज जर्मनी युरोपको आर्थिक मेरुदण्ड बनेको छ । जापानमा पनि युद्धपछिको पुनर्निर्माणमा इमानदार प्रशासन र उत्तरदायी राजनीतिक नेतृत्वले ठूलो भूमिका खेलेको थियो । त्यहाँ मन्त्रीले सानो गल्तीमा पनि सार्वजनिक रूपमा माफी माग्ने संस्कार छ, किनकि मतदाताप्रति जबाफदेहिता लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, लोकतान्त्रिक अभ्यास अझै परिपक्व नभएको अवस्थामा छ । बहुदलीय व्यवस्था बलियो बनाउन दलहरूबिच प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, सहअस्तित्व र लोकतान्त्रिक संस्कार पनि आवश्यक हुन्छ । दलले सिफारिस गरेको उम्मेदवारलाई मात्र मतदान गर्नुपर्छ भन्ने बाध्यता लोकतन्त्रको आत्मासँग मेल खाँदैन । मतदाताको विवेक नै अन्तिम निर्णय हो । ‘आफ्नो हात जगन्नाथ’ भनेझैँ सही उम्मेदवार छान्ने अधिकार र जिम्मेवारी नागरिककै काँधमा हुन्छ ।

निर्वाचन स्वच्छ, स्वतन्त्र र निष्पक्ष हुनुपर्छ । यो सुनिश्चित गर्ने पहिलो दायित्व सरकार र निर्वाचन आयोगको हो । शान्तिपूर्ण वातावरणबिना निष्पक्ष चुनाव सम्भव हुँदैन । डर, धम्की, धनबल र बाहुबल प्रयोग हुने हो भने चुनावको अर्थ नै समाप्त हुन्छ । भारतमा सन् १९९० को दशकपछि निर्वाचन आयोगलाई शक्तिशाली बनाइएपछि चुनावी धाँधलीमा उल्लेखनीय कमी आएको उदाहरण लिन सकिन्छ । कडा आचारसंहिता, सुरक्षाको मजबुत व्यवस्था र निगरानी संयन्त्रका कारण त्यहाँ मतदान प्रतिशत पनि बढ्दै गएको छ ।

मतदान प्रक्रियामा जनताको व्यापक सहभागिता निर्वाचनको सफलता हो । यसका लागि मतदातामा निर्वाचनसम्बन्धी ज्ञान अनिवार्य छ । मतदान कसरी गर्ने, उम्मेदवार कसरी चिन्ने, आफ्नो मतको मूल्य के हो भन्ने कुरा स्पष्ट नहुँदा लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ । आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन माध्यममार्फत मतदाता शिक्षालाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ । दक्षिण कोरियाले सामाजिक सञ्जालमार्फत मतदाता शिक्षामा जोड दिँदा युवाको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढेको थियो । नेपालले पनि यही बाटो अपनाउन सक्छ ।

निर्वाचन समावेशी हुनुपर्छ । महिला, युवा, आदिवासी जनजाति, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र अल्पसंख्यक समुदायको सहभागिता बिना लोकतन्त्र अपुरो हुन्छ । न्युजिल्यान्डमा माओरी समुदायका लागि छुट्टै निर्वाचन क्षेत्रको व्यवस्था गरिएको छ, जसले उनीहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरेको छ । यस्ता अभ्यासले लोकतन्त्रलाई केवल संख्याको खेल होइन, सबैको आवाज सुन्ने प्रणाली बनाउँछ ।

शान्ति सुरक्षा निर्वाचनको मेरुदण्ड हो । चुनाव नजिकिँदै जाँदा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा चर्किनु स्वाभाविक हो, तर आरोप–प्रत्यारोप र उत्तेजनाले हिंसाको रूप लिन नदिन सुरक्षा निकाय सतर्क हुनुपर्छ । आचारसंहिता उल्लङ्घन गर्ने जो कोहीलाई कानुनको दायरामा ल्याउनु लोकतन्त्रको रक्षा हो । ‘कानुन सबैका लागि बराबर’ भन्ने सिद्धान्त व्यवहारमा उतार्न सके मात्र जनताको विश्वास बलियो हुन्छ ।

निर्वाचन केवल एक दिनको घटना होइन, यो निरन्तर चल्ने लोकतान्त्रिक यात्रा हो । सही उम्मेदवार चयन गर्न सके मात्र सुशासन, विकास र स्थायित्व सम्भव हुन्छ । भीडको पछाडि लागेर होइन, विवेकको आवाज सुनेर मतदान गर्नु आजको आवश्यकता हो । ‘आजको निर्णयले भोलिको भाग्य लेख्छ’ भन्ने सत्यलाई आत्मसात् गर्दै देश हाँक्न सक्ने, चरित्रवान् र दूरदर्शी प्रतिनिधि छान्नु नै साँचो देशभक्ति हो । यही चेतनाले नेपाली लोकतन्त्रलाई परिपक्व र सबल बनाउनेछ ।

यदि, मतदाताले समयमै सचेतता नअपनाइएमा भने भोलिका दिनमा पछुताउनुको विकल्प छैन । उम्मेदवार रोज्दा उसको काम, चरित्र र दृष्टिकोणलाई मूल्यांकन गर्नै पर्छ । यदि एजेन्डालाई छाडेर, अनुहार हेरेर मतदाता बहकिएमा त्यसले नतिजा सही दिँदैन । निर्वाचनमा मुख्यगरी विभिन्न लोभ देखाउने, पैसा बाँड्ने जस्ता घटना पनि देखिन्छन् । त्यस्ता व्यक्तिबाट सचेत मात्रै होइन, टाढा रहनु पनि मतदाताको दायित्व हो । नत्र ढिलो भएपछि पछुताउने उखान जस्तै आफूसँगै आगामी पुस्ता पनि पछुताउने अवस्था आउन सक्छ ।