देशको अर्थतन्त्रबारे बहस सुरु हुनासाथ नीति, तथ्यांक र प्रतिवेदनको भाषा हावी हुन्छ । यी बहसहरू आवश्यक छन्, तर तिनको परिधिभन्दा बाहिर, देखिन नसक्ने तहमा, केही मानिसहरू आफ्नै बाटो आफैँ बनाइरहेका छन् । न उनीहरूको यात्रा प्रचारमा छ, न त ठूला शब्दमा सजिएको । तर त्यही मौन र निरन्तर यात्राले देशको भविष्यबारे महत्वपूर्ण संकेत दिन थालेको छ ।

लामो समयसम्म वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित र सहज विकल्पका रूपमा हेरियो । राज्यका नीति र संरचनाहरू पनि त्यसैतर्फ उन्मुख रहे । रेमिट्यान्सले घर–घरमा आम्दानी भित्र्यायो, तर देशभित्र उत्पादन, रोजगारी र सीप विकासको आधार कमजोर रह्यो । यही पृष्ठभूमिमा, सबै सुविधा नहुँदा पनि नेपालमै केही गर्ने निर्णय आफैँमा साहसिक थियो । त्यो निर्णय आर्थिक मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि चुनौतीपूर्ण थियो ।

झापा जिल्लाको मेचीनगर क्षेत्रलाई हेर्ने हो भने, वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका केही युवाले कृषि, डेरी र साना सेवा व्यवसाय सुरु गरेका उदाहरण भेटिन्छन् । सुरुवात सहज थिएन । घाटा भयो, योजना असफल भए, निराशा पनि आयो । तर उनीहरू फेरि विदेश फर्केनन् । किनकि यहाँ संघर्ष भए पनि आफ्नै माटोसँग जोडिएको अनुभूति थियो । यही अनुभूतिले उनीहरूलाई टिकाइराख्यो ।

यस्ता प्रयासहरूले देखाउँछन्– समस्या केवल अवसरको अभाव होइन, अवसर टिकाइराख्ने वातावरणको हो । नीति अस्थिर छ, कर प्रणाली जटिल छ र बजार पहुँच कमजोर छ । यी कारणले धेरै सम्भावना बीचमै रोकिएका छन् । तर सबै चुनौतीका बाबजुद पनि केहीले निरन्तरता दिएका छन्, जसले देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गरेको छ र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएको छ ।

अर्थतन्त्र दीर्घकालीन रूपमा बलियो हुन उत्पादन, श्रम र लगानी यहीँ केन्द्रित हुनुपर्छ । रेमिट्यान्स उपभोग बढाउने साधन त हो, तर आत्मनिर्भरता होइन । आज देखिन थालेका यी मौन यात्राहरू भोलिको आधार हुन् । परिवर्तन ठूला योजनाबाट होइन, यस्तै साना तर निरन्तर प्रयासबाट सुरु हुन्छ ।

आत्मनिर्भरता नेपालमा धेरै पटक दोहोरिएको शब्द हो । भाषणमा यो शब्द बलियो सुनिन्छ, तर व्यवहारमा कमजोर देखिन्छ । उत्पादन बढाउने, आयात घटाउने र स्थानीय अर्थतन्त्र सबल बनाउने कुरा पटक–पटक उठे, तर परिणाम सीमित नै रहे । कृषि र साना उद्यमलाई आत्मनिर्भरताको मेरुदण्ड मानिए पनि यी क्षेत्र अझै संरचनागत समस्यामा अल्झिएका छन् । किसानले उत्पादन गर्छ, तर उचित मूल्य पाउँदैन । साना उद्यमीले बजार खोज्छ, तर आयातित वस्तुले स्थान ओगट्छ ।

झापाको ग्रामीण क्षेत्रमा केही सहकारीमार्फत तरकारी र दूध संकलनका प्रयास भए । सुरुवातमा स्थानीय उपभोक्ताले साथ दिए । तर बजार विस्तार, मूल्य स्थिरता र प्रशोधन संरचना नहुँदा धेरै प्रयास कमजोर बने । यो व्यक्तिगत असफलता होइन, प्रणालीगत कमजोरीको परिणाम हो । आत्मनिर्भरता सफल हुन उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन । भण्डारण, प्रशोधन, ढुवानी र बजार सुनिश्चितता अनिवार्य हुन्छ । संघीय, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको समन्वय अभावले समस्या झन् जटिल बनाएको छ ।

तर सकारात्मक संकेत पनि छन् । स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्ने चेतना विस्तारै बढ्दैछ । यदि यही सोचलाई नीति, बजार र संरचनाले साथ दिन सके आत्मनिर्भरता सम्भव छ । आत्मनिर्भरता कुनै नारा होइन, दीर्घ अभ्यास हो ।

एक समय हातले गर्ने कामलाई कम मूल्य दिइन्थ्यो । श्रमलाई बाध्यता ठानिन्थ्यो, सम्मान होइन । यही सोचले देशभित्र श्रम कमजोर र विदेशमुखी मानसिकता बलियो बनायो । तर अहिले दृश्य बिस्तारै बदलिँदैछ । नयाँ पुस्ताले कामको स्वरूपभन्दा कामप्रतिको इमानदारीलाई महत्व दिन थालेको छ । कृषि, निर्माण, सेवा र साना उद्योगमा युवाको सहभागिता बढ्दै गएको छ । तर चुनौती अझै छन् । श्रमलाई सम्मानजनक बनाउन नीति र व्यवहार दुवै तहमा सुधार आवश्यक छ ।

राज्य, नीति र नागरिकबीचको सम्बन्ध नेपालमा सधैं जटिल रहँदै आएको छ । नीति असफल हुँदा दोष राज्यलाई, राज्य कमजोर हुँदा दोष राजनीतिलाई र अन्ततः नागरिक निराश हुने अवस्था देखिन्छ । धेरै योजना बने, तर अपेक्षित परिणाम आएनन् । यसको कारण नीति मात्र होइन, कार्यान्वयन र जवाफदेहिता अभाव हो । संघीयता आएपछि पनि सेवा प्रवाहमा अपेक्षित सुधार हुन सकेको छैन ।

तर नागरिकको भूमिका पनि प्रश्नभन्दा बाहिर छैन । विवेकपूर्ण उपभोग, श्रमप्रतिको इमानदारी र स्थानीय सहभागिताबिना परिवर्तन सम्भव हुँदैन । झापा क्षेत्रमा देखिएका केही सामुदायिक पहलले स्थानीय सरकार र नागरिकबीचको सहकार्य सम्भव छ भन्ने देखाएका छन् । साना तर प्रभावकारी यस्ता प्रयासहरूले आशा बाँकी छ भन्ने सन्देश दिन्छन् ।

यो बाटो कसैले देखाइदिएको थिएन । केहीले आफैँ बनाएका हुन् । ती बाटाहरू साना छन्, तर तिनले देखाउने दिशा ठूलो छ । परिवर्तन कुनै घोषणाबाट होइन, यस्तै शान्त, निरन्तर र इमानदार यात्राबाट सुरु हुन्छ ।